Wanneer de taal van de vijand ook de jouwe is

Wanneer ik Mariia Ilchenko vraag hoe het met haar gaat, bekent ze dat de oorlog zwaar doorweegt. Ze verhuisde recent terug naar haar thuisland Oekraïne, na vier jaar in het Verenigd Koninkrijk te hebben gewoond. ‘We hebben het geluk dat ons appartement een stroomgenerator heeft, waardoor we nog elektriciteit en verwarming hebben.’

Met temperaturen tot -20°C kent Oekraïne momenteel zijn koudste winter sinds de start van de Russische invasie in 2022. Een situatie die Rusland welgelegen komt. Door energievoorzieningen aan te vallen maakt het van de vrieskou zijn sterkste bondgenoot.

‘Zolang Rusland ons bedreigt en de taal gebruikt als een rechtvaardiging voor zijn misdaden, wil ik geen Russisch spreken.’

‘Maar het ergste zijn de willekeurige aanvallen op burgers’, vindt Mariia, die de aanvallen beschrijft als een ‘levensechte Russische roulette’. ‘Elke nacht moet je kiezen tussen alert blijven of gaan slapen. Mensen kunnen de koude misschien overleven, maar niet de bommen.’

Het is door de oorlog dat Mariia, die opgroeide in een Russischtalig Oekraïens gezin, besluit haar moedertaal op te geven. ‘Het zijn niet alleen daden die pijn doen, maar ook woorden. Zolang Rusland ons bedreigt en de taal gebruikt als een rechtvaardiging voor zijn misdaden, wil ik geen Russisch spreken.’

Ze verwijst naar het argument waarmee Poetin in het begin de invasie rechtvaardigde, dat Rusland de Russischtaligen in Oekraïne moet beschermen. ‘Volgens Poetin is Rusland overal waar men Russisch spreekt’, zegt professor Oleksiy Yudin, verbonden aan de opleiding Oost-Europese Talen en Culturen aan de UGent. Taal wordt op die manier gelijkgesteld met etniciteit en nationaliteit.

Maar die drie vallen niet perfect samen in Oekraïne. Bovendien wijst hij erop dat het een ‘vals argument’ is, omdat ‘de oorlog net woedt op plaatsen waar er vooral Russischtaligen wonen. Russischtalige steden zoals Marioepol zijn compleet verwoest.’

De Russische taal en de Oekraïense identiteit

In het boek Choosing a Mother Tongue: The Politics of Language and Identity in Ukraine (uit 2019) beschrijft professor Corinne Seals hoe Oekraïners, die altijd opgroeiden in een meertalige samenleving, hun taalkeuze soms pas echt beginnen te zien als onderdeel van hun identiteit wanneer die identiteit onder druk komt te staan.

Die verschuiving in het denken is zichtbaar in het dagelijkse taalgebruik. Onderzoek toont aan dat sinds de start van de oorlog in 2014, en zeker sinds de invasie in 2022, steeds meer Oekraïners Russisch links laten liggen.

Ook de mening van Mariia veranderde door de invasie. Voordien was Russisch slechts een instrument om zichzelf mee uit te drukken. ‘Ik zag het als de taal van mijn familie, en niet als de taal van Rusland of Poetin.’

Ze heeft zich ook nooit Russisch gevoeld. ‘Ik identificeerde me altijd al als een Oekraïense die meerdere talen sprak. Toen mijn vader naar het front moest in 2014, was ik al uitgesproken anti-Rusland. Alleen linkte ik mijn taal niet aan mijn politieke standpunten.’

Dat idee veranderde toen haar beste vriendin haar in de zomer van 2022 vroeg of ze voortaan Oekraïens konden spreken met elkaar. ‘Opeens werd de taalkwestie een stuk helderder voor mij. Ik werd me bewust van de triggers en de zwaarte die de taal kreeg. Stel je voor dat ik Russisch spreek tegen een oorlogsveteraan die in diezelfde taal werd gefolterd.’

Yudin blijft daarentegen Russisch spreken. Aan de universiteit doceert hij beide talen en gebruikt dus dagelijks nog zowel Russisch als Oekraïens. ‘Identiteit is voor mij als een matroesjka. Taal is één laag, maar die staat los van mijn politieke identiteit. Mijn taal- en culturele identiteiten zijn misschien nauw verbonden met het Russisch, maar politiek gezien ben ik pro-Oekraïne.’

Hij groeide op in Odesa, een havenstad in Zuid-Oekraïne bij een etnisch-Russische vader en een etnisch-Oekraïense moeder. ‘Zo goed als iedereen sprak Russisch in Odesa tijdens mijn jeugd, ongeacht afkomst. Intussen woon ik al een kwarteeuw in België, ook dat vormt mee mijn identiteit.’

Taal van de kansen

In 1991 werd Oekraïne onafhankelijk. Sindsdien is Oekraïens de enige officiële taal van Oekraïne. Toch bleef het Russisch een dominante positie innemen in de samenleving.

‘Lange tijd werd Russisch gezien als de taal van de kansen. Moskou was de plek waar al het geld zat en Oekraïens werd gezien als de taal van de dorpen’, zegt Mariia.

Ze beschrijft het fenomeen als zachte russificatie. Russisch werd niet afgedwongen, maar gestimuleerd. ‘Mijn beide overgrootmoeders spraken nog Oekraïens, een generatie later was mijn familie Russischtalig. Het is iets waar ik niet bij stilstond toen ik jong was.’

Russisch was de taal van de media, cultuur, de zakenwereld en het hoger onderwijs. Yudin beaamt dit: ‘Je moest Russisch spreken om te studeren en carrière te maken. Daarom stuurden Oekraïenstalige ouders hun kinderen soms vanaf het begin naar Russischtalige scholen.’

Ook in veel steden in Oost- en Zuid-Oekraïne werd Russisch de dominante taal. Yudin vertelt dat zijn grootvader Oekraïens sprak, tot hij verhuisde naar de stad Charkiv. ‘Sindsdien sprak hij enkel Russisch. Soms maakte hij enkele taalfouten, maar hij besefte niet dat hij dan eigenlijk Oekraïens sprak’, lacht hij.

Sinds de onafhankelijkheid is er stapsgewijs geprobeerd om Oekraïens dominant te maken. In 2019 werd de taalwet ingevoerd die Oekraïens verplicht in het publieke leven. ‘Maar,’ zegt Mariia, ‘taal opleggen werkt niet voor iedereen. Je moet mensen het gevoel geven dat ze zelf een keuze kunnen maken’.

Yudin gaat daarmee akkoord. ‘De keuze van de televisiezender 1+1 om buitenlandse films te dubben in Oekraïens begin de jaren negentig, was een slimme zet. Ineens keken veel Russischtalige Oekraïners naar Oekraïens gesproken films.’

Kan taal neutraal zijn?

‘Taal is altijd verbonden met cultuur, en die cultuur wordt altijd ontwikkeld binnen een bepaalde politieke en ideologische context. Wie Russisch gebruikt en daardoor Russische media consumeert, komt onvermijdelijk in aanraking met Russische ideologie’, zegt Kulyk, die stelt dat dat taal nooit een neutraal instrument is.

'Het grootste deel van mijn communicatie op Facebook is in het Oekraïens en een deel in het Engels. Na 2022 heb ik nooit meer Russisch gebruikt, dus idealiter zou ik graag zien dat mijn Facebook ook vrij is van Russisch. Maar veel vrienden delen, zelfs als ze zelf geen Russisch meer gebruiken, nog steeds Russische berichten van anderen, zoals van de Russische oppositie. Die berichten zijn misschien wel tegen Poetin gericht, maar ze bevatten nog steeds imperiale stereotypen over Rusland en Oekraïne.'

Hij vergelijkt het met het Engels. ‘Dat is ook een taal die door imperialisme uitgroeide tot een wereldtaal. Via Amerikaanse media sluipen Amerikaanse clichés eveneens binnen in andere culturen.’ Toch accepteert hij die taal wel. ‘De Verenigde Staten hebben ons tot nu toe nog niet aangevallen.’

Ook Yudin erkent dat Rusland een ‘meester’ is in propaganda. ‘Het heeft altijd geprobeerd om via media en cultuur politieke ideeën te verspreiden. Het besef dat een beperking van de Russischtalige sfeer gelijk stond aan een beperking van de Russische invloed kwam dan ook snel. Dat gebeurde bijvoorbeeld midden jaren negentig, toen het hoger onderwijs Oekraïenstalig werd.’

Buiten het ideologisch aspect, ziet Mariia nog een reden waarom het beter is om geen Russische media te gebruiken. ‘Als we hun media blijven consumeren, blijven we Rusland ook geld geven.’ Daarnaast geeft het de gelegenheid om Oekraïense media verder uit te bouwen. ‘We hebben eindelijk onze eigen stem gekregen.’

Verschillende toekomstvisies

Volgens Yudin was er lang geen sprake van een taalstrijd in Oekraïne. ‘Mensen zijn vooral opportunisten. Nu Oekraïens belangrijk is geworden in het dagelijks leven, zullen kinderen volop Oekraïens leren.’

‘Je hoeft niet langer etnisch Oekraïens te zijn, om Oekraïner te zijn.’

Toch is taal een belangrijk onderdeel geworden van de Oekraïense identiteit, meent Kulyk. ‘Bij ons speelt het religieus aspect minder mee, omdat de meeste Russen en Oekraïners orthodox zijn. Taal daarentegen speelt een sleutelrol in het onderscheiden van de Oekraïense identiteit van de Russische.’

Daarbij kan de Oekraïense identiteit niet langer gezien worden als puur etnisch. ‘Het is een nationale identiteit geworden. Je hoeft niet langer etnisch Oekraïens te zijn, om Oekraïner te zijn. In veel natiestaten, denk bijvoorbeeld aan Frankrijk, speelt hetzelfde. Je kan Frans worden, op voorwaarde dat je Frans spreekt.’

In hoeverre iemand het Oekraïens moet kennen om als Oekraïens gezien te worden, daarover is nog discussie. ‘Het is een spectrum dat loopt van het simpelweg kennen en respecteren van de taal tot het volledig gebruiken van alleen die taal.’

Volgens hem draait de discussie vooral over waar welke taal gesproken mag worden. ‘Veel mensen accepteren het idee dat het noodzakelijk is om Oekraïens te spreken in het openbaar, maar vinden dat ze in hun privéleven vrij moeten zijn om te kiezen welke taal ze gebruiken.’

Yudin is zich ervan bewust dat sommigen hem niet echt Oekraïens zullen vinden, omdat hij ervoor kiest om Russisch nog te gebruiken. ‘Toch voel ik geen enkele politieke verbondenheid met Rusland en ben ik fel tegen de oorlog.’ Uit protest zette hij sinds 2014 geen stap meer binnen in Moskou.

Voor hem is het geen zwart-wit verhaal. ‘Het Russisch in Oekraïne is anders dan het Russisch in Rusland. Ik hoor het meteen wie vanwaar komt als die Russisch spreken. Als ik hoor dat het Oekraïners zijn, denk ik onbewust: “Deze zijn van ons”.’

‘Het is eveneens een afweging van welke rechten primair zijn. Zijn dat de taalrechten van de staat, of de taalrechten van minderheden? Je kan je in principe dezelfde vraag stellen over de Franstaligen in de Vlaamse rand rond Brussel.’

Zowel Yudin als Kulyk zeggen dat het afwachten zal zijn wat het einde van de oorlog brengt. Pas dan kunnen we de balans opmaken of Oekraïne evolueert naar eentalig land, of dat het meertalig blijft.

Voor Mariia is de toekomst Oekraïens

Voor Mariia is het alleszins duidelijk. Ze hoopt dat ze het volhoudt om Oekraïens te spreken. ‘De verandering was oncomfortabel in het begin, omdat ik niet genoeg herinneringen had in het Oekraïens om me ermee te identificeren. Hoe meer ik het sprak, hoe meer ik Oekraïens-sprekende Mariia werd.’

Ze hoopt ook Russisch steeds minder nodig te hebben. ‘Ik merk dat mijn eerste reactie in gevaarlijke of emotionele situaties nog vaak in het Russisch is. Het blijft de taal waar ik me het snelst en makkelijkst in uitdruk.’

Tijdens ons gesprek komt ze niet op een woord in het Engels. Terwijl ze het opzoekt op het internet, bekent ze dat ze uit het Russisch vertaalt.

Toch lijkt dit langzamerhand te veranderen. ‘Er is een vriend uit Canada met wie ik nog berichten in het Russisch stuur, maar ik merk dat ik steeds vaker moet nadenken over hoe ik woorden moet schrijven.’

Daarnaast maakt ze een grote uitzondering voor haar familie. Ze spreekt nog Russisch met haar ouders en grootouders. ‘Met familie is het moeilijkst om te veranderen, omdat we elkaar het langst in die taal kennen.’

Ze is ervan overtuigd dat Russisch nooit meer op dezelfde manier dominant wordt in Oekraïne als voor de oorlog. ‘Het Oekraïens is onze officiële taal en moet de belangrijkste taal blijven in de media, de politiek en het dagelijks leven.’ Om die reden is ze vastbesloten haar kinderen op te voeden in het Oekraïens.

‘Ik geloof dat het spreken van meerdere talen binnen één land zeker kan. Het kan alleen niet als een buurland je aanvalt, juist omdat je dezelfde taal spreekt.’