“‘De ondraaglijke zinloosheid van het verzet’

‘Ach, kunnen we niet beter gewoon een bom laten vallen op Poetin, Trump of Netanyahu?’

Zo reageert mijn date wanneer ik vertel dat ik werk voor Broederlijk Delen, een organisatie die opkomt voor mensenrechten. Het is een uitspraak die schuurt. Ze ziet meer in het omverwerpen van regimes dan in het ondersteunen van initiatieven zoals Theater Day Production, dat via theaterworkshops werkt rond traumaverwerking in vluchtelingenkampen in Gaza.
‘Dat is alleen maar dweilen met de kraan open’, zegt ze.

Ik begrijp haar frustratie en nog meer haar gevoel van onmacht. In een wereld waar autoritaire leiders zich vastklampen aan macht, het internationaal recht steeds vaker wordt genegeerd en burgers het gevoel hebben dat ze machteloos toekijken, groeit de wanhoop. Dan klinkt de roep om harde, radicale ingrepen voor sommigen plots logisch en lijkt geweld nog de enige oplossing.

Toch vermoed ik niet dat mijn date ooit effectief een bom zou plaatsen in het Witte Huis, het Kremlin of de ambtswoning van de Israëlische president. Dat hoop ik althans. Haar uitspraak is geen oproep tot actie, maar een uiting van haar onmacht. De vraag is dus niet of we geweld moeten gebruiken, maar wat we doen met dat gevoel van machteloosheid.

Niets doen?

Niets doen is in elk geval geen optie. Wie de kraan laat lopen, weet dat het water blijft stijgen. De schade wordt alleen maar groter. De uitdaging is dus niet kiezen tussen geweld en passiviteit, maar zoeken naar manieren om de kraan daadwerkelijk dicht te draaien. En ja, soms ook een beetje blijven dweilen.

Het dilemma, actie ondernemen of geweld gebruiken, stond centraal in Gundi, een voorstelling van het Nederlandse gezelschap De Warme Winkel. Met een gewapende yogagroep, re-enactments uit een film over Gandhi en een pijnlijke lachsalvo houdt het stuk het publiek een ongemakkelijke spiegel voor: kunnen we onze idealen bereiken zonder geweld? En hoe dan wel?

We hebben nood aan een repertoire van verzet, een strategie om ons collectief uit te spreken tegen schendingen van de rechten van mens en milieu.

Volgens de makers zijn we de voorbije jaren steeds meer gaan geloven in individuele maakbaarheid. We sporten, mediteren en optimaliseren onszelf te pletter. Maar tegelijk lijkt het geloof in collectieve verandering weg te ebben. In de wereld is het ieder voor zich; vooruitgang is onmogelijk. Terwijl de geschiedenis en de Hongaarse actualiteit ons net leren dat je vooral samen de dingen verandert. Collectieve, solidaire actie werkt.  

We komen regelmatig op straat. Denk maar aan de Rode Lijn betoging tegen de genocide in Palestina, of de No King-protesten in de Verenigde Staten, maar in heel wat huiskamers heerst er wel degelijk een gevoel van machteloosheid. Getuige daarvan mijn date. ‘Wat haalt protesteren uit?’ zucht ze vermoeid. En ik begrijp haar: want protesteren alleen volstaat niet. Maar het is wel degelijk één schakel in een groter geheel. We hebben nood aan een repertoire van verzet, een strategie om ons collectief uit te spreken tegen schendingen van de rechten van mens en milieu. En praktijk om die andere, meer rechtvaardige wereld concreet vorm te geven.

De Amerikaanse historicus Timothy Snyder kan ons daarbij inspireren. Hij vatte dat geheel van tactieken en strategieën samen in twintig lessen over verzet tegen tirannie. Zijn eerste: gehoorzaam niet bij voorbaat. Verder pleit hij ervoor om kritisch te blijven, om taal te koesteren, om in gesprek te gaan met anderen en te leren van de ervaringen van andere landen. Maar ook om moed te tonen en, wanneer nodig, dat eerste schaap te zijn dat over de dam springt.

Nu vraag je je misschien af hoe je hiermee concreet aan de slag kan gaan. Dan heb ik een tip voor je. Ga mee op wereldkamp. Tijdens dit festival van de systeemverandering onderzoeken we dit jaar hoe we mensenrechten wereldwijd kunnen verdedigen. Je leert er hoe je moeilijke gesprekken voert over klimaat, ontmoet activisten uit andere delen van de wereld en ontdekt creatieve manieren om engagement vorm te geven.

Dus afspraak op Wereldkamp-justainable van 1 tot 5 juli in de Hoge Rielen. Misschien moet ik mijn date ook uitnodigen.

Want de eerste stap om ons te kunnen verzetten, is ons fysiek te verenigen.

Arthur Follebout is communicatiemedewerker bij Broederlijk Delen