“‘Jongeren als hefboom tot verandering’

Mijn jeugd speelt zich af in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw. Op de schouders van mijn vader beleefde ik met de antirakettenbetogingen een laatste stuiptrekking van de Koude Oorlog. Ik leerde tellen aan de hand van de vele regeringen-Martens. In het vierde middelbaar hield ik een debatoefening over de genocide in Rwanda. Op scoutskamp en op de speelplaats schreeuwden onze t-shirts uit dat er ‘no time to waste’ was. Om maar te zeggen dat het niet het toonbeeld van stabiele of vreedzame jaren was.

Tegelijk waren het jaren van ongebreideld – en achteraf gezien totaal ongepast – optimisme. Dictaturen vielen, vredesakkoorden volgden elkaar in snel tempo op, links en rechts droomden van een overwinning van de democratie en het economisch liberalisme. Armoede en conflict leken problemen waar een oplossing voor uit te tekenen was, in een zelfs niet eens zo verre toekomst. Mannen als Gorbatsjov, Mandela, Arafat, Helmut Kohl en Bill Clinton werden beschouwd als de architecten (ja, de helden!) van die oplossing.

Dat positieve project ging na de eeuwwisseling kopje onder. Nee, de geschiedenis had geen eindpunt bereikt. Integendeel. De pretentie alleen al van die gedachte! Economisch liberalisme bleek niet zaligmakend en democratie kwam steeds meer onder druk te staan. Jong zijn in de ‘nillies’ was iets grondig anders dan jong zijn in de ‘nineties’. Zelf was ik mijn jeugdjaren ondertussen ontgroeid, maar als leerkracht en recenter als begeleider van workshops en inleefateliers in het secundair onderwijs bleef ik nauw betrokken bij de nieuwe generaties tieners en jongvolwassenen. Ik voel me nog elke dag een bevoorrecht getuige. Ik probeer hun polsslag bij te houden.

Jongeren zijn zonder meer de kanariepietjes in de koolmijn die onze samenleving heet. Hun welzijn spiegelt het welzijn af van ons allen. Als zij massaal spijbelen om klimaatactie of aandacht voor Gaza te vragen, als er steeds meer jongens en meisjes de school en de samenleving (en uiteindelijk het leven) de rug toekeren omdat het gewoon niet meer gáát, als steeds meer jongens het normaal vinden om vrouwen te slaan, homo’s aan te vallen en status en rijkdom na te jagen, dan zegt dat natuurlijk veel over de jongeren. Maar nog meer over ons. Over onze samenleving.

Op wie of wat moeten jongeren vandaag hopen? Wie zijn hun helden? Wat hebben ze nodig om de toekomst recht in de ogen te kunnen kijken? Welk project vertaalt zich op hun t-shirts of hun posts op sociale media? Welke verhalen vinden ze op het pad naar volwassenheid?

Jongeren verdienen het om van de samenleving antwoorden op deze vragen aangereikt te krijgen. Een samenleving die gelooft in solidariteit, democratie en mensenrechten en bereid is om deze waarden te beschermen, toont de weg. Dat is er een van vallen en opstaan, van betogen en debatoefeningen, van ontgoochelingen en overwinningen, van voorbeelden en tegenvoorbeelden. Van uitwisseling en dialoog. Van betrokken zijn. Wie zich betrokken voelt, kiest om in beweging te komen en verantwoordelijkheid te nemen voor anderen en de wereld.

Wie zet de koksmuts op?

Er is vandaag heel wat om voor (of tegen) in beweging te komen. Pure machtspolitiek regeert opnieuw. De klimaatcrisis versnelt en maakt steeds meer slachtoffers. De sociale afbraak treft ons allemaal, behalve de rijkste 10%. Migratie is een verhaal van ‘damage control’ geworden, niet langer een van menswaardige opvang en solidariteit. Organisaties die dit aankaarten of aan de kaak stellen, krijgen ongeziene klappen, terwijl heilige huisjes als defensie en fossiele industrie gekoesterd en verwend worden.

Het ontbreekt jongeren niet aan kennis over deze zaken. Er is geen beter geïnformeerde jonge generatie dan die van vandaag. Waar het aan ontbreekt, is een perspectief. Verhalen die inzetten op verandering en hoop drogen op. Solidaire en duurzame initiatieven geraken overstemd door de dure slogans en de schone schijn van sluwe marketeers of anonieme trollenlegers. Ruimte voor debat, emotie en kritisch overwegen staat onder druk. Kwetsbaarheid wordt lachend opzij geschoven.

Alles ligt nochtans klaar. De recepten zijn geschreven, de ingrediënten voorhanden. Wat ontbreekt, is een kok die het aandurft. Wie zet de koksmuts op?

Misschien moeten we als samenleving meer leren uit de blik van onze jongeren. Want zij kijken naar ons, inderdaad, op zoek naar perspectief en houvast. Maar wij kijken tegelijk te weinig naar hén. Als we hen in de ogen zouden kijken, zouden we zien wat nodig is. Want naast angst spreekt daar ook verlangen, nieuwsgierigheid, hoop en streven naar geluk. In die ogen staat de toekomst te lezen.

Wat ons te doen staat? In dialoog gaan met jongeren, hun blik echt vatten. Verhalen bouwen in co-creatie met hen. Om het met een boutade te zeggen: niet praten over de jeugd, maar mét hen.

Hef hen op de schouders. Laat hen mee debatteren, luister naar hun liedjes, lees hun boodschappen. Neem hen serieus. Deel je eigen zorgen en kwetsbaarheid. Toon de ambiguïteit en de nuance. Leer van elkaar. Durf nieuwe paden te gaan en vier samen het leven. Zo worden jongeren hefbomen tot verandering.

Hannes Deryckere is educatief medewerker bij Studio Globo