“‘Stilte als verzet’

Welke plek heeft de wolf in een dichtbevolkte regio als Vlaanderen? Hoe kunnen we de onderwijskwaliteit verbeteren? Is vrijhandel de manier om economisch te groeien? En moet die überhaupt wel groeien? Het lijkt soms dat we over elk thema een mening moeten hebben. Er wordt aan je mouw getrokken om links of rechts een standpunt in te nemen, vooral niet belemmerd door te veel kennis ter zake.

Als je geen mening hebt, word je beschuldigd van een van de grootste morele misdaden: je bent onverschillig. De polemiek moet tot de eeuwigheid kunnen verdergaan. Als je geen standpunt inneemt, ben je een spelbederver.

Maar door de stilte op te zoeken en je niet te begeven in een ideologisch mijnenveld, ontdek je misschien andere kanten van het verhaal. Bovendien blijkt uit psychologische studies dat argumenteren en overtuigen geen zoden aan de dijk brengen en de ander niet op een andere mening brengt. Je overtuigt vooral jezelf van je eigen gelijk, en helpt ondertussen de meta’s en tiktok’s van deze wereld geld verdienen met de aandacht die we aan hun platform besteden.

Wat als we een stapje verdergaan, en onszelf niet alleen vrijpleiten van een standpunt, maar ook maatschappelijke discussies niet meer zouden volgen? Worden we dan onmiddellijk wereldvreemd? Of krijgen we dan net ruimte om andere zaken te horen?

Stilte kan ontzettend bevrijdend zijn, toch zijn veel mensen er bang voor. We vullen het op door het vol te praten of ons af te leiden met crappy AI-video's. Maar als we de stilte ter harte nemen, dan zien we net daar de potentialiteit. Vanuit de stilte en de leegte is alles mogelijk. Misschien is er niets magischer dan samen bewust stil te zijn. Stilte is zoveel meer dan de afwezigheid van geluid. (en trouwens: is het ooit echt stil?)

In onze aandachtseconomie is dat misschien zelfs een van de belangrijkste acties van verzet. Niet elk moment opvullen, maar leeg te laten, zonder verwachtingen.

De stilte roept vragen op, zonder ze van antwoord te dienen. Stilte kan oorverdovend zijn, en zo de aandacht vestigen op wat niet gezegd is.

In de Belgische traditie wordt stilte vaak gebruikt om iets te herinneren. Bij een herdenking van een aanslag of een oorlog. Zo’n geadresseerde stilte zouden we ook kunnen gebruiken om collectief de toekomst in te beelden. Vrij van ideologische vooringenomenheid of besef van vastgelegde belangen.

Ik zie veel potentieel in stilte als manier van verzet of protest, toch zie ik er ook beperkingen in. Stilte vraagt veel, van iedereen. Het is zo fragiel, dat het door iedereen verstoord en overstemd kan worden.

Bovendien bestaat naast de actieve, nieuwsgierige stilte wel degelijk ook de stilte van het actief wegkijken. Is het te verantwoorden om in een wereld met tal van mensenrechtenschendingen te zwijgen? ‘Le monde ne sera pas détruit par ceux qui font le mal, mais par ceux qui les regardent sans rien faire’, zou Albert Einstein gezegd hebben, alvast volgens een herdenkingssteen in Brûly-de-Pesche.  Voor alle duidelijkheid: ik roep niet op tot onverschilligheid, tot het ondernemen van geen enkele actie. Want zwijgen is wel degelijk soms een vorm van medeplichtigheid. Maar soms ook niet. Waar ik tot oproep is om de stilte te (her)ontdekken als manier van verzet.  

Terwijl ik dit schrijf, vraag ik me af wat er zou gebeuren als je twee mensen met tegengestelde belangen, Poetin en Zelenski bijvoorbeeld, in een zaal zou brengen met de uitnodiging om samen, tegenover elkaar, stil te zijn. Wat zou er dan gebeuren? Zouden ze elkaar in de ogen kijken? Zou wederzijdse haat dan wegsmelten, of zou die net opborrelen tot een niet-uit-te-houden niveau?

Arthur Follebout is communicatiemedewerker bij Broederlijk Delen.