“‘Wat we besparen aan energie, creëert vrijheid’

Het was geen 1 aprilgrap, het enthousiaste persbericht dat Brussels Airport op die dag verstuurde. Aan het begin van de paasvakantie stonden ze in Zaventem klaar om meer dan 1,25 miljoen passagiers ​te verwerken. Een fikse stijging trouwens in vergelijking met het jaar ervoor. En om te tonen dat er ook in oorlogstijden geen vuiltje aan de lucht is, meldt het persbericht ook dat ‘om reizigers onder te dompelen in een gezellige lente‑ en chocoladesfeer, trekken van 1 tot en met 7 april twee paashazen doorheen de luchthaven’. Alsof de realiteit zich laat wegduwen met een verkleedpartij.

Waarschijnlijk was ook de Vlaamse regering blij. Zij verhoogde vorig jaar haar schulden met 2,77 miljard euro om de grootste aandeelhouder te worden van de nationale luchthaven in Zaventem. En dit terwijl er hard bespaard wordt op De Lijn, de Vlaamse openbare vervoersmaatschappij. Het toont hoe pijnlijk fout de prioriteiten liggen.

Intussen blijft het opvallend stil over wat de ontwrichting van de wereldwijde bevoorrading aan fossiele brandstoffen betekent in minder rijke landen in bijvoorbeeld Azië. Naast het onnoemelijk menselijk oorlogsleed jaagt de wereldwijde concurrentie om olie en gas de prijzen zo hoog op dat het dagelijkse leven voor miljoenen mensen ondraaglijk wordt.

Gelukkig zijn er mensen zoals de onvermoeibare klimaatactivist Bill McKibben die dat goed documenteren. In Thailand kunnen boeren hun rijstvelden niet meer irrigeren omdat er geen diesel meer is voor hun waterpompen. In Myanmar, waar nu een kwart van de bevolking honger lijdt, zal voedsel fiks duurder worden omdat dat de prijs van kunstmeststoffen blijft toenemen. Ook in andere landen zoals India staan mensen uren in lange rijen aan te schuiven in de hoop dat ze hun lege gasfles kunnen ruilen voor een volle. Want zonder gas kan er niet gekookt worden en tal van basisproducten zoals rijst kan je niet zonder bereiding eten. Dus zonder gas komt er geen maaltijd op tafel.

Een duurzame en rechtvaardige transitie vraagt veel meer dan het dominante techno-optimisme: ze vereist keuzes.

Uiteraard is de transitie naar een systeem dat volledig draait op hernieuwbare energie de toekomst van energievoorziening. En die kanteling is bezig – zonnepanelen zijn historisch goedkoop en worden massaal geplaatst. De batterijtechnologie gaat met rasse schreden vooruit. Dus zie je straffe vooruitgang in landen als Pakistan of op het eiland Puerto Rico, waar op ongeziene snelheid zonnepanelen verschijnen op de daken. Daarmee krijgen we zicht op een wereldwijde groene productie van elektriciteit – en veel sneller dan de meeste rapporten van gerenommeerde instellingen voorspelden.

Maar laat ons niets romantiseren. Daarmee is er nog geen alternatief voor de vliegtuigbrandstof kerosine of de massieve vraag naar gas en olie voor de productie van ’s werelds basisproducten, denk aan staal en cement. Intussen moet het gebruik van fossiele brandstoffen razendsnel omlaag om te komen tot een voldoende reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Anders krijgen we de versnelling van de klimaatontwrichting niet onder controle, en dreigen we onomkeerbare kantelpunten in de levensondersteunende systemen van de Aarde te bereiken. En het rijke Westen, gelet op haar historisch grote uitstoot van broeikasgassen, draagt hier een bijzondere verantwoordelijkheid. Zij moet het snelst en meest drastisch evolueren naar een nuluitstoot.

Een duurzame en rechtvaardige transitie vraagt veel meer dan het dominante techno-optimisme: ze vereist keuzes. Ze zal enkel slagen als we kiezen voor de omgroei naar een economie van het genoeg, die focust op de bevrediging van basisbehoeften en overconsumptie aanpakt. Enkel zo kunnen we streven naar een goed leven voor iedereen binnen de grenzen van de planeet.

Dat betekent een langetermijnvisie die samengaat met straffe maatregelen op korte termijn. En dat betekent dat rijke inkomenslanden hun verbruik van fossiele brandstoffen heel snel en drastisch terugschroeven. Is het bijvoorbeeld duurzaam en fair als rijke consumenten, onder meer als toerist, giga veel fossiele brandstoffen verbruiken terwijl dat in de huidige oorlogstijden betekent dat honderden miljoenen mensen in ellendige levenssituaties terecht komen?

En nee, dit is niet alleen een kwestie van individuele keuzes. Want hoe anders zou ons mobiliteitssysteem eruitzien, mocht de Vlaamse regering die 2,7 miljard hebben geïnvesteerd in de uitbouw van openbaar vervoer, inclusief een netwerk van nachttreinen in Europa? Combineer dat met een veelvliegertaks, die fors oploopt naarmate je meer vliegt, en je stuurt op structurele wijze de samenleving de goede richting op.

En hoe cynisch is het dat België maar liefst 1,9 miljard euro aan Europese klimaattaksen weigert te gebruiken? Dat geld staat al drie jaar geblokkeerd, omdat de Vlaamse, Waalse, Brusselse en federale regering het niet eens raken over de verdeling. Stel je voor dat we dat geld zouden inzetten om wijk per wijk, huizen energiezuinig te maken, om een veerkracht deel- en hersteleconomie op poten te zetten, net als agroecologische landbouw die zonder kunstmeststof kan.

De omslag naar een eerlijke en duurzame wereld, de justainable transition, is geen utopie maar een kwestie van concrete keuzes. Omdat regeringen falen vergt het geëngageerde burgers die de samenleving mobiliseren, en met gerichte acties de regeringen hard onder druk zetten. Het is finaal een kwestie van ethiek en solidariteit. Elke liter fossiele brandstof die wij hier verspillen, vernauwt elders de levensruimte. En dus omgekeerd – en dat kan ons energie geven om in actie te komen – wat we hier realiseren aan een economie van het genoeg kan niet alleen hier onze kwaliteit van leven verbeteren, maar creëert vooral levensruimte voor heel veel mensen elders op deze unieke Aarde.

Dirk Holemans is coördinator van denktank Oikos. Hij schreef deze bijdrage voor de blogreeks van het wereldkamp.