Achille Mbembe: ‘Het is onze plicht om te herstellen wat we hebben vernield’

Achille Mbembe verontschuldigt zich onmiddellijk dat hij wat te laat op onze afspraak is. Het zijn drukke dagen. Hij is (°1957) is in de Lage Landen om de Spinozalens 2025 in ontvangst te nemen en de vertaling van zijn boek, De Aarde als gemeenschap, te promoten. Lezingen, interviews, workshops, ontmoetingen met jongeren... Het stimuleert maar vermoeit hem ook.

Al enkele decennia is de inmiddels 86-jarige historicus en politicoloog internationaal een veel gevraagde spreker. Met essays als Necropolitiek (2003), De kritiek van de zwarte rede (2013) en Een politiek van de vijandschap (2016) en zijn analyses van de geschiedenis van de koloniale en postkoloniale machtsverhoudingen bouwde hij een stevige reputatie op als kritisch en controversieel denker vanuit een voor de westerse blik vaak scherp en ongemakkelijk Afrikaanse perspectief.

Mbembe ziet een verontrustende devenir-nègre du monde, een ‘‘vernegering’’ van de wereld: hij merkt bij steeds grotere groepen mensen de specifieke situatie van de Afrikaanse slaafgemaakten op: de door het kapitalisme geproduceerde uitsluiting, ontmenselijking, instrumentalisering, verdinglijking, vermarkting...

Mbembe wordt een van de belangrijkste postkoloniale denkers genoemd, maar zijn eigenzinnige mix van antropologie en filosofie, van Afrikaanse kosmogonie en Frantz Fanon, van emancipatorische politiek en Congolese muziek geven zijn werk een bredere adem. In recente geschriften duikt steeds nadrukkelijker de dimensie van de Aarde op - door Mbembe systematisch met hoofdletter geschreven - en wordt zijn gezichtsveld ruimer.

Hij reflecteert diepgaand op de samenhang tussen de zich steeds sneller voltrekkende technologische ontwikkelingen, de enorme ecologische uitdagingen en het steeds harder wordende politieke en sociale klimaat gekenmerkt door ongelijkheid, exclusie en nieuwe vormen van racisme, en dat alles onder de beschermende paraplu van het globale kapitalisme. Iedere bladzijde van Mbembe‘s werk plaatst de lezer midden in de onoverzichtelijke complexiteit en veranderlijkheid van het hier en nu.

Hij kan zich vinden in de bekende uitspraak van de Italiaanse schrijver-politicus Antonio Gramsci uit 1929: ‘De oude wereld sterft, en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden; nu is de tijd van monsters.’

We bevinden ons voor dit gesprek in de Wetstraat, op een steenworp van het Europees Parlement. Stel dat u daar vandaag nog een interventie zou mogen doen, wat zou u Europa willen zeggen?

Achille Mbembe: ‘Op dit ogenblik zou ik twee dingen aan Europa willen vragen. In de eerste plaats wil ik Europa wijzen op zijn rol in de verdediging van en het streven naar democratie. Vooral nu, op een ogenblik dat democratie onder zware druk staat van autoritaire regimes en van democratieën die illegale regeringsvormen aan het ontwikkelen zijn.’

‘Ik zou Europa vragen om de democratie te verdedigen door multilaterale instellingen te versterken en door te streven naar een rechtvaardige vrede en veiligheid. Niet zomaar vrede, maar vrede gebaseerd op rechtvaardigheid. En veiligheid in de brede betekenis van een bescherming van de globale gemeenschap: humanitair, ecologisch en klimatologisch.’

‘Mijn tweede punt betreft de relatie tussen Europa en Afrika. Ik wil Europa vragen om de partnerschappen met Afrika te consolideren in het nieuwe geopolitieke spel dat we beginnen te spelen. Partnerschappen die paternalisme vervangen door co-constructie. En ook in deze context is het stimuleren van een democratische agenda van het hoogste belang. Afrika gaat nog steeds gebukt onder gerontocratie (bestuur door bejaard politieke leiders, red.) en tirannie.’

Uw vragen lijken de evidentie zelve. Waarom is de vooruitgang dan zo traag? Welke zijn de blokkades?

Achille Mbembe: ‘Er zijn denk ik twee objectieve redenen die echte vooruitgang tegenhouden. De natiestaten die opnieuw aan kracht winnen, hebben verschillende interesses: economisch, militair, politiek et cetera. En de interesses van de elite, van de regerende klassen, vallen niet samen met die van het volk. De regerende klasse legt vooral rekenschap af tegenover de financiële wereld. Die breuklijnen verhinderen vooruitgang.’

‘Daarnaast spelen de nieuwe technologieën ook een cruciale rol, in de zin dat ze ons meer scheiden dan samenbrengen. Opnieuw een kloof. De sociale media zitten vol misinformatie en verhinderen dat we werkelijk naar elkaar luisteren en een authentiek debat voeren. Feit en fake news worden bewust door elkaar gehaald.’

‘We moeten ons politiek denken heroriënteren op wat ons bindt. En dat is veel meer dan we durven toegeven.’

‘Het klimaatdebat en de covidcrisis zijn goede voorbeelden van hoe foute en ideologisch gemanipuleerde data verspreid worden. Het ontstaan van een planetair bewustzijn wordt hierdoor ernstig gehinderd, terwijl we technisch gezien de mogelijkheid hebben om meer mensen dan ooit voorheen snel en juist te informeren. Het is immers de digitale cultuur die het planetaire bewustzijn mee heeft gecreëerd.’

Planetair denken

Het concept ‘planetair’ is in de ontwikkeling van uw denken steeds belangrijker geworden. U verkiest het boven ‘universeel’?

Achille Mbembe: ‘Universalisme is een mooi concept, maar het heeft een controversiële en gekleurde geschiedenis omwille van het kolonialisme en het imperialisme, die in andere vormen nog steeds werkzaam zijn.’

‘‘Planetair’ wijst voor mij fundamenteel naar onscheidbaarheid, naar diepe samenhang en relatie tussen mensen onderling, maar ook tussen mensen en dieren, tussen mensen en objecten. De politiek van scheiding die veel van het westerse denken en doen bepaald heeft en nog steeds bepaalt, leidt onvermijdelijk tot eliminationism en vernietiging.’

‘We moeten ons politiek denken heroriënteren op wat ons bindt. En dat is veel meer dan we durven toegeven. We worden op dit ogenblik geconfronteerd met grote existentiële bedreigingen die iedereen en ieder land en continent raken. We moeten niet minder dan de planeet herstellen. We moeten gaan beseffen dat de Aarde alle soorten onvoorwaardelijk herbergt en onderdak verleent.’

Om dat planetaire denken vorm te geven, put u overvloedig uit de Afrikaanse archieven, met name uit oude Afrikaanse kosmogonie, traditionele verhalen over het ontstaan van het heelal en de wereld. Waarom zijn die voor u zo belangrijk?   

Achille Mbembe: ‘Wat die oude Afrikaanse kosmogonieën op de voorgrond plaatsen, is precies die onscheidbaarheid van mens, dier, plant en ding. De moderne westerse epistemologie (leer van de menselijke kennis, red.) is gebaseerd op een originele act van scheiding: een entiteit wordt in stukken gebroken, uit elkaar gehaald om ze tot in haar kleinste onderdelen en details te begrijpen, met de bedoeling haar nadien weer te reconstrueren. Die houding heeft de technische en technologische ontwikkeling mogelijk gemaakt, maar we stoten nu op haar grenzen.’

‘Terwijl de westerse filosofie geobsedeerd is door ontologie, de vraag naar het zijn, het wezen van iets, zijn identiteit, staan de Afrikaanse kosmogonieën in het teken van de relatie en de onderlinge afhankelijkheid.’

‘De stroomversnellingen van het kapitalisme en de technologie hebben de westerse dynamiek letterlijk op een punt gebracht waarop ze de hele Aarde kan vernietigen.’

‘De Afrikaanse narratieven gaan over wat ons bindt. Identiteit is de som van onze relaties met de anderen, met levende wezens maar ook met dingen en zelfs met geesten. Die focus op relatie heeft ook consequenties voor het begrip agency. Agency is niet alleen maar een menselijke kwaliteit. Ook de dieren, de planten en de dingen kunnen handelen en ageren. Iedere betekenisvolle handeling is een gedeelde handeling.’

‘Het komt er dus op aan agency, zelfs in zijn vorm van taal en spreken, te herdistribueren. Ook de dieren en de dingen hebben een taal en spreken tot ons. We moeten alleen beter leren luisteren.’

Groeiend bewustzijn

Ziet u ook in het westerse archief mogelijkheden die bij deze houding aansluiten?

Achille Mbembe: ‘Er is ontegenzeggelijk een zekere uitputting van de westerse narratieven. De stroomversnellingen van het kapitalisme en de technologie hebben de westerse dynamiek letterlijk op een punt gebracht waarop ze de hele Aarde kan vernietigen.’

‘Maar tegelijk is er ook hier een groeiend bewustzijn van het gevaar van die tragische separatie-, exclusie- en extinctiedrift en wint het relationele denken aan momentum. Er zijn op dit ogenblik heel wat intellectuele ontmoetingen mogelijk.’

‘Ik denk aan het werk van Donna Haraway, Judith Butler en Philippe Descola, maar ook het werk van denkers als Bruno Latour, Michel Serres en Jacques Derrida biedt veel vruchtbare aanknopingspunten met het metafysisch animisme van de Afrikaanse kosmogonieën. De oude Afrikaanse verhalen zien in steenkool, bomen en rivieren bezielde entiteiten die met het menselijk leven verweven zijn, in plaats van louter grondstoffen, instrumenten en transportmiddelen. Animisme is voor mij deze continuïteit, deze biosymbiose, deze circulatie van het leven in een gedeeld ecosysteem.’

‘Ook de mythes van andere volkeren in de wereld kunnen hier veel bijdragen, zoals het denken van de inheemse stammen uit het Amazonewoud.’  

‘Schokkend hoe snel het het voorbije decennium is gegaan. Wat is er aan de hand met de morele en humanitaire standaarden die na de Tweede Wereldoorlog gestalte kregen?’

‘Daarnaast zie ik die relationele gevoeligheid ook aan het werk bij veel kunstenaars. Via literatuur, muziek en dans leerde ik dat er in het leven een zintuiglijke ervaring bestaat die talloze nog onbenoemde en zelfs onbenoembare vormen en gestalten, tinten en texturen omvat die aan de greep van een ‘‘objectief’’ weten ontsnappen.’    

Stemt u die beweging hoopvol?

Achille Mbembe: ‘Als mensheid weten we meer dan we ooit geweten hebben. Tegelijkertijd is er opnieuw een nacht van onwetendheid en van bijgeloof over ons heen gevallen, gevoed door irrationele angsten. Die onwetendheid wordt geconstrueerd en gepromoot als politiek. Ze maakt mensen onverantwoordelijk. Mensen willen geen rekenschap meer afleggen voor hun handelen en draaien de rechtvaardigheid steeds vaker de rug toe.’

‘Kennis impliceert verantwoordelijkheid en actie. Echte kennis is een oproep, een appel tot handelen binnen de wetten van de moraliteit, de rechtvaardigheid en de eerlijkheid. Het is onze plicht om te herstellen wat we hebben vernield. Voor die vernieling - van mensenlevens, van culturen, van dieren, van grondstoffen, van landschappen, van de Aarde - draagt het Westen, zij het niet exclusief, een grote verantwoordelijkheid.’

‘Herstel in zijn vele vormen is de noodzakelijke voorwaarde voor de duurzaamheid van de planeet en van het menselijk leven. Maar dit inzicht staat lijnrecht tegenover wat er op dit ogenblik aan het gebeuren is: een afbraak en ontkenning van het internationale recht, de weigering van solidariteit - in veel westerse landen wordt de ontwikkelingshulp gestaag afgebouwd -, de terugkeer van de witte suprematie, de brute staat waarin mensen en dingen teruggeworpen worden...’

‘Schokkend hoe snel dit het voorbije decennium is gegaan. Wat is er aan de hand met de morele en humanitaire standaarden die na de Tweede Wereldoorlog gestalte kregen?’

‘Daarom focus ik me zo intens op die oude Afrikaanse kosmogonieën. Zij vertellen over een respectvolle relatie van mensen met elkaar en met dieren, met planten en met objecten. De bewoners van de Aarde zijn niet alleen maar de mensen. Alles en iedereen behoort onvoorwaardelijk tot de Aarde. De Aarde herbergt alles en iedereen. Niets of niemand kan zomaar uitgesloten worden of autoriteit over al het andere claimen.’

‘Dat samenwonen wordt in de Afrikaanse kosmogonieën nooit in vraag gesteld. Het gaat daarin altijd om een logica van de compositie, van de assemblage, van de interactie. Daarom moeten we leren luisteren. Naar de anderen, naar degenen die buitengesloten worden, maar ook naar de dieren, naar de planten, naar de objecten, naar de doden, naar de Aarde… Als mens hebben we niet het monopolie op agency of taal.’

Is dat een van de redenen waarom u zich de voorbije jaren minder op de academische studie concentreerde en meer op het praktijkgerichte werk?

Achille Mbembe: ‘Op mijn initiatief is in 2023 The Wits Innovation Foundation for Democracy opgericht, aan de universiteit van Johannesburg maar met lokale laboratoria in verschillende Afrikaanse landen. De organisatie beweegt zich buiten de strikte academische grenzen en wil vele vormen van kennis, ervaring en praktijk samenbrengen.’

‘We richten ons vooral op de emancipatie van jonge mensen en vrouwen als beweging tegen de gerontocratie en tegen het paternalisme, die in Afrika nog veel van de maatschappelijke en politieke agenda bepalen. We proberen programma’s van co-leren uit te werken. Iedereen weet wel iets en kan iets met de anderen delen. Zo bouwen we aan kennisgemeenschappen.’

‘Een belangrijk agendapunt is het vertrouwd maken met de mogelijkheden van de technologie in dienst van democratie, rechtvaardigheid en emancipatie. Ik heb de voorbije jaren voor de Foundation veel rondgereisd in Afrika. Vermoeiend in zo’n groot continent, maar ik heb ook veel geleerd. Ik heb minder geschreven en veel meer geluisterd. Onze toekomst hangt af van de vraag hoe we dat luisteren kunnen vertalen in een op de toekomst en het (over-)leven gerichte planetaire politiek.’