De spectaculaire opkomst en val van de Venezolaanse gevangenisbende Tren de Aragua

Je moet al tot een decenniaoude misdaadtraditie behoren om als Latijns-Amerikaanse bende zelfs in Europa naamsbekendheid te hebben. Denk aan het kartel van Medellín, dat van Sinaloa en eventueel de straatbende Mara Salvatrucha. Een zekere mate van wreedheid helpt daarbij ontegensprekelijk, net zoals het opwekken van de Amerikaanse toorn.

Precies dat overkwam Tren de Aragua. Sinds zijn aantreden, begin 2025, maakte Donald Trump de bende tot een hoeksteen van zijn antimigratieretoriek. Ze zou Amerikaanse steden ‘binnenvallen’. Niet veel later werd Tren de Aragua in de VS ook officieel bestempeld als een ‘buitenlandse terroristische organisatie’. De beelden van kaalgeschoren mannen in oranje gevangenispakken die naar een megagevangenis in El Salvador werden afgevoerd, haalden wereldwijd de voorpagina’s.

Van de ene dag op de andere maakte de wereld kennis met de Venezolaanse gevangenisbende. Aanvankelijk gebeurde dat schoorvoetend. Sommige kwaliteitskranten vertaalden de naam foutief als ‘watertrein’, omdat ze het woord agua (water) meenden te ontwaren.

In werkelijkheid noemen Venezolaanse gevangenisbendes zich historisch trenes (treinen). Zo heb je bijvoorbeeld Tren de los Llanos of Tren de Guyana. Trumps kop van Jut beroept zich op die rijke geschiedenis en vernoemde zich naar de deelstaat waar ze vandaan kwamen: Aragua in Centraal-Venezuela.

Weinigen hadden in dat prille begin kunnen vermoeden dat deze relatief kleine gevangenisbende zou uitgroeien tot dé meest besproken van het volledige continent.

De Venezolaanse exodus speelde een cruciale rol in die opmars. Sinds 2017 verlieten zo’n acht miljoen Venezolanen hun land. Per bus, liftend en te voet trokken ze over het continent, op zoek naar een nieuw moederland.

De plekken waar ze terechtkwamen boden doorgaans weinig bescherming. Werkloos, zonder papieren of netwerk kwamen velen terecht in de sloppenwijken van hoofdsteden als Lima of Santiago, waar ze concurreerden met de plaatselijke bevolking voor middelen en jobs die sowieso al beperkt waren.

Die uitzichtloosheid maakte van de migranten dankbare slachtoffers voor rekrutering. Tren de Aragua moest simpelweg de migratieroutes volgen. Daarna pasten ze hun oude verdienmodellen van afpersing, ontvoering, bestelmoorden, microdrughandel en autodiefstal simpelweg toe in die nieuwe contexten.

Op haar hoogtepunt, begin jaren 2020, had de bende een geschatte aanwezigheid in maar liefst acht landen. Daarmee liet ze elke andere bende of elk kartel ruim achter zich. Het leverde haar de titel ‘megabende’ op.

De Venezolaanse onderzoeksjournaliste Ronna Rísquez onderzocht Tren de Aragua van binnenuit. In 2023 deelde ze haar fascinerende onderzoek in het boek Tren de Aragua: de bende die de georganiseerde misdaad revolutionaliseerde.

Sindsdien is er veel gebeurd. Vandaag hangt Tren de Aragua in de touwen, stelt Rísquez. ‘De reikwijdte en macht van het Tren de Aragua van vandaag worden door de VS flink overdreven’, klinkt het. Maar dat betekent niet dat er niets aan de hand was.

De bende als overlevingsstrategie

Veel lezers associëren georganiseerde misdaad in Latijns-Amerika met hiërarchische kartels en duidelijk afgebakende territoria. Maar u laat in uw boek zien dat Tren de Aragua functioneert als een flexibel en pragmatisch netwerk. Wat betekent dat concreet?

Ronna Rísquez: ‘In de eerste plaats is Tren de Aragua een bende, met alle logica die daarmee gepaard gaat. Venezolanen zijn de afgelopen zestien jaar voortdurend op zoek geweest naar manieren om te overleven. Dat gold ook voor criminele groepen. Ze begonnen activiteiten te ontplooien in grensgebieden, trokken Venezuela uit op zoek naar nieuwe markten en inkomsten, en identificeerden de migratiegolf als een zakelijke kans – met mensensmokkel en seksuele uitbuiting van vrouwelijke migranten. Dat maakt ze flexibel en adaptief.’

‘Ze zijn bovendien pragmatisch, wat samenhangt met een bijzonder kenmerk van Venezolaanse criminele groepen. In tegenstelling tot groepen in andere landen gaan Venezolaanse bendes niet noodzakelijk de strijd aan met elkaar. Op een gegeven moment begrepen ze dat de echte vijand niet de concurrent was, maar de autoriteiten die hen konden vervolgen. Ze sluiten liever akkoorden dan dat ze elkaar uitmoorden.’

‘Dat verklaart ook waarom Tren de Aragua soms veel groter lijkt dan het is: andere groepen sluiten tijdelijke allianties met hen, waardoor het soms meer op een franchise lijkt. Daarbij zijn er ook bijna maffiose elementen: netwerken in verschillende sectoren van de samenleving, inclusief overheidsinstellingen en veiligheidsdiensten, beschermen hen of spelen informatie door.’

U schrijft ook over een indrukwekkende diversificatie van criminele activiteiten: mensenhandel, afpersing, illegale mijnbouw, zelfs afpersing in de nationale sport honkbal. Dat laatste vond ik bijzonder opmerkelijk. Was die diversificatie een bewuste strategie om risico's te spreiden?

Ronna Rísquez: ‘Ik geloof niet dat het van bij het begin bewust gepland was. Het heeft alles te maken met overleven. Vergelijk het met een Venezolaanse migrant die advocaat of ingenieur is, maar als bezorger gaat werken omdat dat het enige werk is.’

‘Zo werkt het ook bij criminele groepen. Ze passen zich aan aan wat er beschikbaar is. In pakweg Chili ontdekten ze dat prostitutie legaal was, maar dat er geen bordeelhouders waren. Dat werd een markt. Uiteindelijk wordt die diversificatie ook strategisch: als er een partij drugs in beslag wordt genomen, heb je nog tien andere inkomstenbronnen.’

Over het ledenaantal circuleren wilde cijfers. 7000 wordt genoemd. Klopt dat?

Ronna Rísquez: ‘Nee, absoluut niet. Toen ik het boek schreef, maakte ik een schatting van ruwweg 3000. Dat is gebaseerd op de gevangenisbevolking in Tocorón plus leden actief in andere landen. Maar dat is geen hard cijfer, en ik geloof niet dat het ooit zo groot is geweest.’

De staat als stille medeplichtige

Tren de Aragua groeide niet op in een vacuüm. De Venezolaanse overheid speelde, al dan niet bewust, een sleutelrol. In 2013 installeerde de overheid de zogenaamde zonas de paz (‘vredeszones’). Geconfronteerd met de hoogste moordcijfers ter wereld droeg ze hele stukken territorium over aan de bendes, inclusief gevangenissen zoals Tocorón.

De veiligheidsdiensten trokken zich terug en in ruil zouden de bendeleden de wapens inleveren en hun activiteiten staken. Wat natuurlijk niet gebeurde: als snel werden de zonas de paz broedplaatsen voor wat Ronna Rísquez ‘crimineel bestuur’ noemt.

Wat konden bewoners van zo’n vredeszone concreet verwachten van Tren de Aragua als lokaal bestuur?

Ronna Rísquez: ‘Ze controleerden de openbare orde in de wijken. Ze zorgden dat de buurt schoon en geordend was, losten geschillen tussen buren op, hielden jongeren van de straat. Ze namen in zekere zin de rol van de staat over. Maar altijd vanuit geweld en dreiging, inclusief fysiek misbruik of moord op wie de regels overtrad.’

‘Het enige doel was het criminele ecosysteem te optimaliseren. En door de gemeenschap bepaalde voordelen te bieden, kochten ze stilzwijgende loyaliteit. Mensen die zich beschermd voelen door een groep, verraden die groep minder snel. Dat is de logica van crimineel bestuur. Het betekent niet dat de gemeenschap die groep steunt. Ze onderwerpen zich eraan als overlevingsstrategie.’

De staat wist perfect wat er gebeurde, maar greep niet in. Hoe diep ging die betrokkenheid?

Ronna Rísquez: ‘Er zijn verschillende niveaus. De vredeszones waren een broedplaats voor veel gewapende groepen. Maar er waren ook pacten: geen formele allianties, maar afspraken van wederzijdse tolerantie en samenwerking. En dan zijn er de gevangenissen: die werden lange tijd feitelijk gerund door gevangenen zelf, door gewapende structuren die de staat had moeten controleren maar bewust liet begaan.’

‘Maar de betrokkenheid gaat verder. De staat legitimeerde in sommige gevallen de bestuursstructuur van de bende in de wijken, lokaal ‘‘La Fundación’’ genoemd. Scholen verwezen ouders door naar de Fundación voor administratieve kwesties. Dat is een expliciete validering van een criminele structuur.’

Kon de overheid de situatie hebben gecontroleerd, als ze dat had gewild?

Ronna Rísquez: ‘Meer dan waarschijnlijk wel. De Venezolaanse regering pakt mensen op omdat ze een kritisch WhatsApp-bericht doorsturen. Ze onderscheppen buitenlanders bij aankomst en oefenen over het algemeen veel sociale controle uit. Het is nagenoeg ondenkbaar dat de regering niet besefte wat er in Tocorón gebeurde. En als ze het wist en niets deed, was het omdat ze het niet wilde.’

Aangekondigde inval in Tocorón?

In september 2023 vielen 11.000 zwaarbewapende militairen van het Venezolaanse leger de gevangenis Tocorón binnen, het operationele hart van Tren de Aragua. Het officiële doel was om de georganiseerde misdaad te ontmantelen. Voor de camera’s van de staatstelevisie nam de staat triomfantelijk de touwtje van Tocorón opnieuw in handen.

Maar de retoriek verhult een ander verhaal: Tren de Aragualeider El Niño Guerrero wist enkele dagen vóór de inval te ontsnappen samen met enkele andere topfiguren. Dat doet Rísquez vermoeden dat Guerrero een exit voor zichzelf en zijn naasten onderhandelde.

De inval vond plaats in een periode van toenemende internationale druk op het regime-Maduro. Tren de Aragua had op dat moment tentakels van Tocorón tot in het zuidelijkste puntje van Latijns-Amerika. Voor verschillende landen op het continent, met name Colombia, Peru en Chili, betekende de bende een serieus veiligheidsrisico. De diplomatieke wrijving ontwikkelde zich stilaan tot openlijke kritiek op het beleid van Maduro.

Waarom vielen de ordetroepen de vrijhaven binnen die ze in de eerste plaats zelf gecreëerd hadden? Was de inval in wezen een soort gebaar van goodwill richting Latijns-Amerikaanse buurlanden?

Ronna Rísquez: ‘Dat lijkt me de meest plausibele interpretatie, ja. De internationale druk op Maduro was op dat moment reëel en merkbaar.’

Wat was de concrete impact van de inval?

Ronna Rísquez: ‘De impact was enorm. Ten eerste verloren ze een cruciale inkomstenbron. Gevangenen moesten wekelijks vijftien dollar betalen, de zogenaamde ‘causa.’ Bij drie- tot vijfduizend gevangenen is dat ruwweg drieënhalf miljoen dollar per jaar gegarandeerd inkomen.’

‘Ten tweede verloren ze een veilige operatiebasis waar niemand hen kon aanraken, én een wervingsplek.’

‘En ten slotte verloren ze het prestige van la casa grande, zoals ze hun uitvalsbasis noemden. Tocorón stond symbool voor hun macht en onaantastbaarheid. Al die factoren samen hebben de organisatie zwaar getroffen.’

Leider Héctor Rusthenford Guerrero Flores alias El Niño Guerrero is vandaag voortvluchtig. Kan een organisatie als Tren de Aragua functioneren zonder centraal leiderschap?

Ronna Rísquez: ‘Een van de dingen die de organisatie haar kracht gaf, was precies dat duidelijke leiderschap. Zonder dat is het niet meer dezelfde organisatie. El Niño Guerrero’s positie is bovendien politiek bijzonder gevaarlijk. Als hij ooit voor een Amerikaanse rechter verschijnt, kan hij belastende informatie hebben over functionarissen van de Maduro-regering. Dat maakt hem gevaarlijk voor de mensen in Maduro’s omgeving.’

‘Kijk maar naar het lot van alle vorige kopstukken van Venezolaanse bendes. Dat is eenduidig. Ze komen stuk voor stuk om in schietpartijen met de autoriteiten. Niemand is ooit voor een rechter gebracht. Zijn beste optie is dus waarschijnlijk om een deal te sluiten met de Amerikanen.’

Wat zou hij kunnen zeggen voor een Amerikaanse rechter?

Ronna Rísquez: ‘Ik denk dat hij informatie heeft die de relatie van Nicolás Maduro en zijn kring met criminele organisaties bloot kan leggen. Of dat daadwerkelijk zo is, kan ik niet bewijzen, maar er zijn elementen die dat sterk doen vermoeden.’

Welke elementen?

Ronna Rísquez: ‘Daar wil ik niet op ingaan.’

Politiek instrument en Amerikaanse overdrijving

Op 3 januari 2025 arresteerden de Amerikanen Nicolás Maduro, een gebeurtenis die ook in de onderwereld met argusogen werd gevolgd. Tren de los Llanos had zich eerder al publiekelijk uitgesproken tegen de verkiezingsfraude van Maduro in 2024, terwijl Tren de Aragua zich nooit politiek heeft uitgelaten.

Hoe verklaart u dat verschil?

Ronna Rísquez: ‘Het antwoord ligt in het lot van de groepen die de bescherming van de regering hebben verloren en vervolgens hun stem hebben laten horen. El Tren de los Llanos en andere groepen die zich tegen Maduro hebben verzet, zijn juist de groepen die door de regering worden vervolgd.’

‘Op een gegeven moment zijn hun allianties met de regering verbroken en zijn ze het doelwit van aanvallen geworden. Dit zet hen ertoe aan om aan het politieke verzet deel te nemen. Het is moeilijk te bepalen of dat verzet politiek of egoïstisch gemotiveerd is. Criminele groeperingen in de samenleving ondervinden net als iedereen de gevolgen van slecht beleid in hun gemeenschappen en families. Het kan een combinatie van beide zijn.’

De VS, onder leiding van Trump, bestempelt Tren de Aragua als terroristische organisatie en gebruikt de bende prominent in zijn antimigratieretoriek. Is die framing accuraat?

Ronna Rísquez: ‘Het is sowieso niet nuttig om alles in dezelfde zak te stoppen, veralgemening helpt niet bij een doeltreffende aanpak van georganiseerde misdaad. De reikwijdte en macht van het hedendaagse Tren de Aragua worden door de Verenigde Staten flink overdreven. Ze zijn op dit moment een gecompromitteerde organisatie.’

De raid op Tocorón, de gevangenneming van Maduro: als we alles samenvatten is de organisatie die u in uw boek beschreef als een te duchten speler in de onderwereld nu duidelijk op zijn retour?

Ronna Rísquez: ‘Duidelijk. De vervolging van Tren de Aragua op continentaal niveau is in mijn ogen de grootste klopjacht op een criminele organisatie sinds de jacht op Pablo Escobar (in 1993, red.). Geen enkele andere groep in de regio is op deze schaal vervolgd. Tren de Aragua is op dit moment inderdaad zwaar verzwakt.’

Welke criminele groepen verschijnen dan aan de horizon?

Ronna Rísquez: ‘De Ecuadoraanse bendes verdienen aandacht. Sommige leden duiken al op in andere landen. Maar het blijven straatbendes, geen megabendes zoals Tren de Aragua. In Ecuador zijn ook de Mexicaanse kartels actief, wat de situatie complexer maakt.’

‘Daarnaast heb je in Colombia de druk op het ELN en de Clan del Golfo die zal toenemen na het einde van het ‘totale vrede-beleid’ van uittredend president Gustavo Petro. Dat zal die Colombiaanse gewapende groepen dwingen om nieuwe overlevingsroutes te zoeken. En de Mexicaanse kartels zelf zijn ook in beweging. De arrestaties rondom de familie van El Chapo zijn significante verschuivingen.’

Wat moet de gezamenlijke aanpak zijn in de strijd tegen georganiseerde misdaad?  

Transnationaal samenwerken is essentieel. Criminele netwerken kennen geen grenzen, dus de respons moet dat ook niet doen. Politieke spanningen tussen landen mogen de samenwerking bij criminaliteitsbestrijding niet verstoren. Dat zou een ondubbelzinnig principe moeten zijn. Maar repressie alleen is niet genoeg. Er moeten sociale investeringen zijn: onderwijs, werkgelegenheid voor jongeren, echte alternatieven voor criminele rekrutering. En cruciaal: ophouden met het stigmatiseren van arme mensen, ex-gedetineerden en Latijns-Amerikaanse migranten. Stigmatisering leidt tot criminalisering. Veel veiligheidskorpsen en regeringen maken geen onderscheid tussen ‘arm’ en ‘crimineel’. Dat is het fundamentele probleem.

Intussen: ontplooit Tren de Aragua vandaag nog activiteiten in Venezuela of elders?

Volgens mijn informatie ontwikkelt Tren de Aragua nog steeds activiteiten in bepaalde plaatsen in Venezuela, zoals het mijngebied in de staat Bolívar. In andere plaatsen hebben ze een minder zichtbare aanwezigheid. We kunnen inderdaad concluderen dat Tren de Aragua sterk verzwakt en versnipperd is geraakt. Dat ze niet meer bestaan – daar ben ik niet zeker van. Verschillende leiders zijn namelijk nog steeds op vrije voeten.