De vlinder in het vuur

Onzichtbaar in twee werelden

Toen de Russische regering jaren geleden de lijst van “buitenlandse agenten” invoerde, werkte Lomasko samen met een organisatie die daarop belandde. Na de invasie in Oekraïne werden deze organisaties de eerste doelwitten van de onderdrukking van kritische stemmen. Voor Lomasko was blijven was geen optie meer.

Met hulp van de Belgische producent van de documentaire Tree of Violence, over haar leven en werk, kreeg ze een Frans visum. Haar spaargeld zat vast op een Russische bankrekening, en eenmaal gevlucht bleek een nieuwe rekening openen in West-Europa onmogelijk. Haar Russische paspoort vormde bij elke stap een obstakel. Na jaren in Rusland te hebben gewerkt met organisaties die gezien werden als “westerse agenten”, werd ze in het Westen plots “een Russische vijand”. Die ervaring bracht haar tot een besluit: ‘Vanaf nu maak ik alleen nog werken over het idee dat we, boven alle politieke spelletjes en barrières, één zijn.’

In een ideale wereld zouden Russische dissidenten en Oekraïners één worden, maar Lomasko wist dat dat voorlopig onmogelijk was. Kort nadat de wereld geschokt werd door de Russische massamoorden in de Oekraïense stad Boetsja, vroeg Lomasko aandacht voor Russische kunstenaars en activisten die nu ‘oog in oog met de dictator opgesloten werden’. Dat deed ze, samen met de Maltees-Amerikaanse auteur van graphic novels Joe Sacco, in The New Yorker met de strip Collectieve Schaamte.

Ze had nog getwijfeld of het niet beter was om als Rus nu even te zwijgen. ‘Maar dat de oorlog in Oekraïne alle aandacht verdient, betekent niet dat Poetins dictatuur niet meer bestaat, of dat we er pas over mogen spreken wanneer de oorlog voorbij is. De oorlog is juist het resultaat van die dictatuur.’

klonk tegen het communistische regime, hoorde ze diezelfde slogan opnieuw, nu op betogingen van de extreemrechtse partij AfD. In de massa zag ze imperiale Duitse en zelfs Russische vlaggen. Duitsland leek, ergens tussen Oost en West, het noorden kwijt.

Europa ondermijnt zijn eigen soft power

‘Ik voelde er meer taboes dan in verschillende andere Europese landen, zoals Italië en Spanje. Vooral in de culturele sector.’ Ze vreesde dat “Russen” ook zo'n taboeonderwerp zou blijken. En ja, waar haar Russische achtergrond vóór de invasie een reden was om haar veelvuldig te programmeren als “anti-Poetin kunstenaar”, werd ze daarom nadien genegeerd.

‘Plots deden mijn werk en mijn verhaal er niet meer toe. Mensen waarmee ik eerder vlot samenwerkte, konden me plots “niet meer ontmoeten”. 99 procent van mijn brieven werd niet beantwoord, en al mijn beursaanvragen werden afgewezen. In Rusland begon de censuur ook door kunstenaars dood te zwijgen en te negeren. Veel van mijn plannen werden voor mijn ogen verwoest. Nochtans wil ik Duitsers iets geven: vriendelijkheid. Mijn kunst moet boven mijn nationaliteit staan.’

Ook de documentaire Tree of Violence werd, zonder uitleg, niet langer geprogrammeerd op Duitse festivals. ‘Omdat Russen in de film worden getoond als mensen die respect verdienen. Dat past niet in de politieke agenda. Wij moeten de vijand zijn’, zegt ze cynisch. ‘Nochtans zijn “Rus”, “protestkunstenaar” of “slachtoffer van de dictator” categorieën die anderen op mij plakken. Ik ben altijd gewoon mezelf gebleven, de auteur van mijn werk en mijn leven.’

Goede en slechte nationaliteiten

Volgens Victoria Lomasko ontwikkelen sommige West-Europese kunstinstellingen een soort censuurreflex, vergelijkbaar met die van de Russische overheid voor de invasie. ‘Residentieprogramma's zijn trots op hoeveel Oekraïners zij hebben opgenomen. Maar morgen, in een andere geopolitieke realiteit, zijn zij weer vergeten. Net zoals eerdere niet-westerse slachtoffers zijn vergeten. En net zoals wat Oekraïners overkwam in de VS. Dit gaat niet over wie solidariteit verdient, maar over het systeem binnen de kunstwereld: een “cancelcultuur” met “goede” en “slechte” nationaliteiten.’

Steun moet gebaseerd zijn op universele criteria, vindt ze, niet op de nationaliteiten van landen die toevallig bondgenoten zijn. ‘Als media en politici de Russen als vijanden voorstellen, volgen de culturele instellingen die gedachte. Ze wachten op een stempel van bovenaf. Maar kunst moet verbinden en vertrekken vanuit humanistische waarden. Als een crisis mondiaal is, hebben we ook een nieuwe, mondiale cultuur nodig.’

Ze verwijst naar de jaren zestig, toen muziek een nieuwe levensstijl bracht, en naar grafische kunstenaars uit de eerste helft van de 20ste eeuw als George Grosz, Käthe Kollwitz en Max Beckmann. ‘Zij voelden de samenleving scherp aan zonder te vervallen in simplistisch activisme. Kunst moet vrij zijn. Anders verspreidt censuur zich als een virus.’

Lomasko haalt ook inspiratie uit Frans Masereel, de Belgische grafisch kunstenaar uit dezelfde periode. ‘Hij was bekend in de Sovjet-Unie. Ik ken hem sinds mijn jeugd’, zegt ze. ‘Hij creëerde met zijn werk sociaal bewustzijn rond ongelijkheid.’ In 2024 nodigde het naar hem genoemde Masereelfonds Lomasko uit om haar werk The Naked Knight op hun nieuwe evenementenlocatie in Oostende te schilderen.

Vandaag kiest Lomasko zelf, zoals Masereel, voor monumentale symbolische kunst. Misschien erfde ze dat van haar vader, een agitprop-kunstenaar (kunst als propaganda voor de Sovjet-Unie). Als kind bladerde ze door zijn plakboeken vol revolutionairen en Sovjetsymboliek. Alles volgde een vaste beeldtaal, zoals de orthodoxe iconen die ze bij haar grootmoeder zag.

‘Revolutie tekenen, leek me de saaiste bezigheid die er was’, zegt ze. Toch ging Lomasko later zelf revoluties tekenen, weliswaar met een grotere ideologische afstand, en schildert ze monumentale werken op gevels. Toeval? Waarschijnlijk niet.

Protest als parallelle wereld

Haar fascinatie voor protest begon in 2011 in Moskou, toen duizenden Russen op straat demonstreerden tegen Poetin. ‘Ik voelde me deel van een verontwaardigd collectief lichaam. Daarna reisde ik door de voormalige Sovjet-Unie en documenteerde het dagelijkse leven.’

Historische protesten, waaronder die van 2020-2021 in Belarus tegen Loekasjenko, vereeuwigde ze in iconische tekeningen. Dat resulteerde in haar graphic novels Other Russias en The Last Soviet Artist.

Hoewel ze demonstranten respecteert, gelooft ze niet dat protest politieke verandering brengt. ‘Autoritaire regimes hebben van protesten een anekdote, een schouwspel gemaakt, waarin ze mensen stoom laten aflaten, hen uitputten en uiteindelijk uiteendrijven. Zelfs in het Westen verandert het niets. In Europese steden werd massaal geprotesteerd tegen de steun aan Israël, maar overheden luisterden niet.’

Toch hebben protesten zin, zegt ze: ‘Niet als dialoog met de macht, maar met elkaar. Ze creëren een gemeenschap. Op termijn ontwikkelen die gemeenschappen een parallelle realiteit, en die kan politieke regimes wel plots veranderen, zonder revolutie of geweld.’

Haar ouders deden dat al. Haar vader schilderde ooit een monumentaal portret van Lenin. Voordat het werd opgehangen, liep hij er met vuile schoenen overheen. ‘Sovjetburgers creëerden hun eigen universum naast dat van de staat. Zo viel de Sovjet-Unie uiteen. Niemand geloofde nog in de ideologie.’

Ook in het totalitaire Rusland van vandaag ontstaan zulke parallelle werelden. ‘Jongeren actief in subculturen als kunst en muziek, creëren ruimtes voor onafhankelijk denken. Lgbtq+-gemeenschappen verdwijnen niet, ze leven gewoon in de privésfeer. Veel voormalige politieke activisten zijn nu actief in milieuactivisme of bij lokale initiatieven.’

Victoria Lomasko vertelt over een door de staat gesteunde tentoonstelling in Moskou over kunstenaars in de Sovjet-Unie. ‘Ironisch genoeg worden dissidente kunstenaars uit het Sovjetverleden er vandaag gevierd als vertegenwoordigers van de Russische cultuur, terwijl hedendaagse kunstenaars opnieuw worden onderdrukt. Jonge Russen begrijpen heus wel dat dit hypocriet is’, zegt ze.

Misschien gebeurt dat over honderd jaar opnieuw met de generatie die onder Poetin in ballingschap ging. En misschien zal ook Lomasko in Rusland gevierd worden. In afwachting blijft ze zoeken naar manieren om haar verhaal te vertellen, en bouwt ze, stap voor stap, aan een plek voor de kritische Russische stem in Europa.