Komt de tactiek van de nazi’s, wrok cultiveren, terug?

304 pagina’s hebben in 2001 Polen veranderd. Dat boek was Buren van de Pools-Amerikaanse historicus en socioloog Jan Tomasz Gross, dat toen verscheen. Het was het eerste onderzoek dat aantoonde dat gewone Polen zélf massaal joden vermoordden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

In Buren reconstrueerde Gross de grootste en meest gruwelijke pogrom van het 20ste-eeuwse Polen. In juli 1941 werden alle Joodse inwoners van Jedwabne vermoord door hun niet-Joodse buren, door verdrinkingen, onthoofdingen en stenigingen. Overlevenden werden verzameld, in een schuur opgesloten en levend verbrand. Duitse troepen deden niet mee; ze maakten vooral foto’s.

Gross stond aanvankelijk sceptisch tegenover een ooggetuigenverslag dat hij had gevonden, maar naoorlogse procesdossiers stelden hem in staat de feiten zorgvuldig te reconstrueren.

Aanvuren van de meute

Gross reconstrueerde nauwgezet de pogroms, maar deed meer dan dat. Hij liet zien hoe een voedingsbodem over een lange periode gevoed wordt tot een giftige cocktail. Als de omstandigheden rijp zijn, kan er gruwelijk menselijk gedrag uit groeien. In Polen was die cocktail: katholieke antisemitische complottheorieën, xenofobe ophitsing, het Poolse trauma als volk zonder land, en de terreur van sovjets en nazi’s.

Ook vandaag nog wakkeren autoritaire leiders schaamteloos complottheorieën, nepnieuws, en een gevoel van slachtofferschap en existentiële dreiging aan. Dringt het onverwerkte Europese en westerse racisme vandaag opnieuw tot de macht door als ‘geïnstitutionaliseerde wrok’?

De nazi’s cultiveerden het, en vandaag komt het terug bij revanchistische krachten, waarvan Trump in het Westen voorlopig het meest extreme voorbeeld is. Het populistische aanvuren van de meute, de xenofobe opruiing tegen minderheden, de ontmenselijking van migranten: dit alles gaat vandaag ook nog samen met een revolutie in de informatievoorziening. Sociale media worden er vehikels voor. De traditionele rol van en het vertrouwen in de media worden ondermijnd.

Jan Tomasz Gross is niet al te hoopvol over deze borrelende cocktail. ‘De manier waarop we met de Holocaust omgaan, kan de westerse beschaving helpen zichzelf te begrijpen’, schreef de wereldvermaarde historicus. Begrijpen we onszelf inmiddels, meer dan 80 jaar na datum?

Een belangrijk inzicht uit uw werk is dat slachtofferschap kan ontaarden in daderschap. U ziet een verband tussen de herhaalde verwoesting van Polen en massamoord op Joden door Poolse burgers?

Jan Gross: ‘Ik zeg niet dat er een direct oorzakelijk verband is, maar onder Polen leeft een diep gevoel dat hen groot historisch onrecht is aangedaan. De drie verdelingen van Polen door naburige mogendheden in de 18de eeuw waren uitzonderlijk voor een grote Europese macht als Polen. De elite verdween, minderheden verloren hun positie en Polen, ooit een machtig rijk, verdween van de kaart. Opstanden in de 19de eeuw werden hard neergeslagen, vooral in het Russische deel.’

‘In diezelfde eeuw ontstond overal bovendien een sterk nationaal bewustzijn. In Polen vertaalde zich dat in literatuur en poëzie waarin Polen vaak als heroïsch slachtoffer werd afgebeeld.’

Wat zegt dit over Pools slachtofferschap?

Jan Gross: ‘Het slachtofferschap is reëel, maar werd doelbewust gecultiveerd. Het werd een middel om “de ander” de schuld van alles te geven en verantwoordelijkheid bij jezelf weg te halen.’

‘In 1939 kwam de doodsteek. Na het “wonder” van de instorting van de grote imperia, en de nieuwe Poolse onafhankelijkheid in 1918, werd alles 21 jaar later opnieuw vernietigd bij de vierde verdeling van Polen, tussen de nazi’s en de sovjets. Er volgde een jarenlange transformatie naar totalitarisme en vernedering. Ongeveer 20% van de bevolking kwam om.’

‘Oorlog destabiliseert een samenleving. Dat is vaak het laatste ingrediënt om een vooraf bestaande voedingsbodem te laten ontaarden in gruweldaden.’

Het was makkelijk om bestaande stereotypen over Joden te gebruiken. Zij werden opnieuw aangewezen als zondebok en vermeende bondgenoten van de gehate Sovjet-Unie.

Jan Gross: ‘In Polen had antisemitisme al een stevige basis: eeuwenlang werden Joden door christelijke theorieën als “anders” of zelfs als duivels gezien, en die ideeën leefden voort.’

‘Het was een periode vol angst en onzekerheid. De opkomst van communisten, socialisten die moesten kiezen tussen internationale solidariteit en nationale oorlogsbudgetten, de machtsovername van de bolsjewieken in Rusland, fascisten in Italië en Duitsland, de economische crisis van 1929-1931, de opruiing tegen het Verdrag van Versailles.’

‘De hele eerste helft van de 20ste eeuw was eigenlijk één lange periode van instabiliteit en oorlog. Leiders speelden in op die kwetsbaarheid en wezen Joden aan als zondebok.’

Geïnstitutionaliseerd ressentiment

Over de nazi’s schreef u: ‘Ze speelden elk denkbaar breukvlak uit, zetten mensen tegen elkaar op en moedigden hen aan te handelen op basis van hun laagste instincten.’ Ze konden dat doen juist dankzij die angst en onzekerheid. Vandaag leven we opnieuw in zo’n tijdperk vol grote schokken: economische crises, terrorisme, pandemie, oorlog in Europa, Gaza, de internationale politieke en juridische orde op de helling, klimaatverandering, de macht van big tech, wantrouwen in traditionele media, de opkomst van AI. Het lijkt erop dat leiders als Trump hetzelfde doen als de nazi’s destijds: het onveiligheidsgevoel bespelen. Of vindt u de vergelijking overdreven?

Jan Gross: ‘U overdrijft niet, en ik heb helaas geen geruststellend antwoord. Wat we nu meemaken is een nieuwe ‘institutionalisering van ressentiment’, zoals de nazis inderdaad ook deden. Dit gaat bovendien gepaard met een revolutie die misschien ingrijpender is dan de industriële revolutie: de manier waarop informatie zich verspreidt, is fundamenteel veranderd. Eén persoon kan vandaag met één klik miljoenen mensen bereiken, zonder tussenkomst van media, politieke partijen of debatten.’

‘Vergelijk het met eerdere uitvindingen die de samenleving veranderden. Pas later ontstonden regels en structuren om dat proces te beheersen. Die hebben we nu nog niet. Democratische instituties zijn er niet op voorbereid.’

‘Tegelijk krijgen figuren als Trump of Poetin directe toegang tot westerse publieke debatten, een vorm van hybride oorlogsvoering. Haat en wrok zijn extreem makkelijk te verspreiden: ze zijn simpel en geven mensen een vals gevoel van superioriteit, zonder dat ze daar iets voor hoeven te doen.’

U schrijft dat fatsoenlijke mensen in een stabiele samenleving fatsoenlijk blijven, maar dat zelfs gewone mensen tot wreedheid kunnen vervallen als angst en slachtofferschap worden aangewakkerd. Betekent dit dat er nu slechts een vonk nodig is?

Jan Gross: ‘Stereotypen en clichés zijn vaak sterker dan feiten, en dat wordt gretig uitgebuit door trumpistische leiders. Als er dan een conflict uitbreekt, valt dat op een bodem van haat die al gelegd is.’

‘Dat zagen we ook in Polen vóór de oorlog: er was samenleven, maar ook een onderstroom van complottheorieën. Toen kwam de oorlog, en Joden werden razendsnel ontmenselijkt. Zoiets kan zich opnieuw voltrekken.’

‘Het zaaien van wantrouwen is ook vandaag een bewuste strategie, zowel door binnenlandse als buitenlandse actoren zoals Rusland. Het doel is om te verhinderen dat samenlevingen kritisch naar zichzelf kijken.’

‘Trumps aantrekkingskracht steunt op racisme. Het is zorgwekkend dat zoveel mensen daar opnieuw vatbaar voor zijn. In Europa zien we hetzelfde bij de demonisering van immigranten: diepgewortelde xenofobie en primitief nationalisme. De zondebok verandert, maar het mechanisme blijft.’

‘De Poolse nationalistische partij PiS speelt daar ook op in: ze presenteren alles zelfs als een Duitse samenzwering en schilderen tegenstanders af als vertegenwoordigers van “Duitse belangen”. Ressentiment is makkelijk aan te wakkeren.’

Het vertrouwen in media en overheid ondermijnen lijkt een vaste strategie bij het aanwakkeren van ressentiment. Tijdens de pogrom van Kielce ontkende een politieagent geruchten over Joden die zogezegd een Pools kind zouden hebben ontvoerd, waarop de menigte riep dat “de autoriteiten een misdaad toedekken”. Vandaag zien we vergelijkbare desinformatie en reacties over migranten die zogenaamd vrouwen zouden verkrachten. Ziet u hier parallellen?

Jan Gross: ‘Zeker. Het zaaien van wantrouwen is ook vandaag een bewuste strategie, zowel door binnenlandse als buitenlandse actoren zoals Rusland. Het doel is om te verhinderen dat samenlevingen kritisch naar zichzelf kijken. Onderwijs blijft cruciaal: alleen goed geïnformeerde burgers kunnen zelfstandig oordelen. Zonder dat blijft de publieke opinie eindeloos manipuleerbaar.’

Opruiing door leidersfiguren die stelden dat het tijd was om ‘rekeningen te vereffenen’, leidde vaak tot pogroms. Als instituties meedoen aan haat en xenofobie, kan angst onder de bevolking snel in wreedheid ontaarden. Dat zagen we bij de pogrom van Kielce: toen politie en leger meededen, werd het geweld door burgers ook veel dodelijker. Racisme kan ook in onze politiediensten verankerd raken. In de VS is dit al duidelijk het geval met ICE.

Jan Gross: ‘Het gevolg van ontmenselijking is blinde veralgemening. De oplossing is humaniseren. In Buren schrijf ik bijvoorbeeld over Michal Kuropatwa. Deze Joodse inwoner van Jedwabne werd gespaard omdat iemand hem een Poolse officier had zien verbergen voor de sovjets, een “goede Jood” dus. Zulke verhalen bestaan altijd, maar verdwijnen onder het geweld. Humanisering is daarom een vorm van verzet. Voor de volledigheid: Kuropatwa weigerde de hulp en "verkoos" uiteindelijk om met zijn familie verbrand te worden.’

Patriottische geschiedenis

De communistische overheid presenteerde lange tijd het beeld dat Polen massaal Joden hadden geholpen, een narratief dat ook na 1989 bleef bestaan. Dat veranderde met Buren. Hebben we eruit geleerd, denkt u?

Jan Gross: ‘Buren leidde in 2001 tot de onthulling van een monument voor de vermoorde Joden van Jedwabne. Toenmalig president Kwaśniewski benadrukte dat trots op de Poolse geschiedenis niet kan zonder schaamte over het onrecht dat Polen anderen hebben aangedaan.’

‘De blijvende invloed van trumpisme laat zien dat feiten en reflectie in het publieke debat niet altijd winnen.’

‘Maar toen PiS aan de macht kwam, werd met overheidsgeld opnieuw het misleidende beeld gepromoot in musea en media dat Polen massaal Joden hadden gered. PiS deed dat niet uit solidariteit met Joden, maar om de Poolse geschiedenis te verheerlijken. Academici werden geïntimideerd met wetten, rechtszaken en zwartmaking. In 2021 veroordeelde een rechtbank zelfs vooraanstaande Poolse Holocaustonderzoekers wegens “slordige interpretatie van historisch bewijs”.’

‘Ze blijven inspelen op slachtofferschap en het idee dat een volk dat ooit slachtoffer was, zich niet opnieuw hoeft te laten vernederen.’

‘Waar ik eerder dacht dat wetenschappelijk onderzoek zulke reactionaire krachten zou overwinnen, ben ik nu minder optimistisch. De blijvende invloed van trumpisme laat zien dat feiten en reflectie in het publieke debat niet altijd winnen. Racisme, vreemdelingenhaat en leugens zijn alledaagser dan ooit in democratische landen, wat het moeilijker maakt om te leren uit het verleden.’

Neighbours: the destruction of the Jewish community in Jedwabne, Poland door Jan Tomasz Gross is uitgegeven door Princeton University Press. 304 blz. EAN 9780691234304