‘Nergens ter wereld worden nog baby’s geboren zonder pfas in het bloed’

‘Al is het ook wel zo dat we ook niet té ongerust moeten zijn. We kunnen nu erg nauwkeurig meten, en niet alles wat meetbaar is, hoef je meteen als gevaarlijk te bestempelen. Maar we moeten wel voorzichtiger omgaan met chemische stoffen. Je kan ook niet doen alsof alles veilig is zolang het maar onder een bepaalde grenswaarde blijft, want die grenswaardes verstrengen voortdurend met voortschrijdend inzicht. ’

‘Daarom zeg ik ook: kijk naar tonnage (de globale productie in ton per jaar, red.), persistentie (niet-afbreekbaarheid) en blootstelling. Die stoffen hebben prioriteit.’

Gebeurt dat dan niet al? Chemische stoffen zijn veel in de media, en het lijkt toch of de overheid bezig is met strenger op te treden, bijvoorbeeld tegen pfas?

Jacob de Boer: ‘Ja, ze zijn er ook wel mee bezig. Alleen misschien niet op de manier waarop mensen denken. Toen Europa in de jaren 2000 met de nieuwe REACH-regels kwam om chemische stoffen te beoordelen voor ze op de markt komen, gebeurde eigenlijk hetzelfde. Je dacht: eindelijk gaan ze die stoffen testen. Maar dat is helemaal niet gebeurd. Het systeem is onder druk van de lobby zo uitgekleed dat het formeel nog wel bestaat maar in de praktijk nauwelijks functioneert.’

Rolf Heynen: ‘Het heeft bij asbest en tabak ook decennia geduurd voordat er maatregelen kwamen. En nog steeds zijn die stoffen niet volledig aan banden gelegd.’

Jacob de Boer: ‘Of je nu met de ene brancheorganisatie te maken hebt of met een andere, lobbyisten werken allemaal op dezelfde manier. Eerst ontkennen ze: “Daar klopt helemaal niets van.” Daarna zeggen ze: “Misschien is het wel waar, maar we kunnen niet zonder die stoffen.” En vervolgens proberen ze de boel te vertragen. Bij pfas gaat het veel grover en groter. Daar wordt nog veel meer geld tegenaan gegooid.’

Druk van aandeelhouders

Waarom dan?

Jacob de Boer: ‘Het is vooral een kwestie van geld. Ik sprak eens iemand die in de fosforindustrie werkte. Zijn bedrijf produceerde een bepaalde vlamvertrager, die echt niet oké was. Op een gegeven moment hadden ze een betere variant ontwikkeld. Ik zei: “Mooi, dan kunnen jullie dus met die oude stoppen.” Maar dat deden ze niet. “Ik zou het zelf wel willen, maar dat mag niet van de aandeelhouders, want dan gaat de koers omlaag”, zei hij. Ze hadden dus een beter alternatief, maar bleven gewoon het oude product produceren.’

‘Ik heb ook vaak het voorbeeld van de Amerikaanse chemieproducent DuPont genoemd. Het bedrijf maakte tot zeven miljard dollar winst per jaar, terwijl het in Nederland tot op vandaag nog altijd allerlei stoffen loost. Dupont loost bijvoorbeeld ongeveer veertig kilo PFIB per jaar. Dat is een stof die op de lijst van strijdgassen staat en verwant is aan zenuwgassen. Dat zijn geen tonnen, maar het blijft natuurlijk een zorgwekkende stof.’

‘Ik ben daar eens geweest en vroeg: “Jullie kunnen hier toch een filter voor plaatsen?” Het antwoord was: ‘Ja, maar dat kost een half miljoen. En een tweede filter kost nog eens een half miljoen.’ Dat moet je even in perspectief zetten. Trek een miljoen dollar af van zeven miljard dollar winst. Hoeveel houd je dan over? Nog altijd zeven miljard. Het maakt in verhouding nauwelijks iets uit. Zo’n filter kost eigenlijk bijna niets als je die afzet tegen de winst.’

Rolf Heynen: ‘Die kosten kan het bedrijf gewoon afschrijven. Het is niet uit te leggen.’

Jacob de Boer: ‘Een nullozing (niets meer lozen in het water of de lucht, red.) is perfect mogelijk. Want als het lozen eenmaal vergund is, kun je achteraf juridisch ook niets meer tegen zo’n bedrijf beginnen. Je hebt de boel vergiftigd, maar het was wel vergund.’

Onderzoeksgeld van de industrie

Je hoort regelmatig dat studies elkaar tegenspreken, bijvoorbeeld over hoe kankerverwekkend het pesticide glyfosaat precies is, of over de link tussen pesticiden en de ziekte van Parkinson. Jacob de Boer, als emeritus professor hebt u enige afstand tot de universiteit. Is het onderzoek naar schadelijke stoffen aan universiteiten volgens u voldoende neutraal?

Jacob de Boer: ‘Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik op de universiteit niet vrij was om te zeggen wat ik wilde. Als het goed is, ben je als hoogleraar vrij om te zeggen wat je wil, al moet je je uitspraken natuurlijk wel goed kunnen onderbouwen. Nu ik helemaal met emeritaat ben, is die vrijheid natuurlijk nog groter.’

‘Waar het ingewikkelder wordt, is bij de financiering van onderzoek. Die moet je vaak zelf vinden, wat het risico met zich meebrengt dat je vooral onderzoek doet naar onderwerpen waarvoor geld beschikbaar is. Als je, zoals ik, onderzoek wil doen naar broomverbindingen, is daar nu nauwelijks financiering voor, omdat de aandacht vooral uitgaat naar pfas en plastics.’

‘Ik heb zelf veel geld van de broomindustrie gekregen. Daar zijn mooie papers uit voortgekomen. We maakten wel altijd duidelijke afspraken: de industrie mocht de resultaten vooraf inkijken, maar wij bepaalden zelf wat er uiteindelijk werd gepubliceerd. Soms waren hun opmerkingen nuttig, want mensen uit de industrie beschikken natuurlijk over veel kennis. Maar als ze bijvoorbeeld zeggen: ‘Als je die laatste twee zinnen nou weglaat’, dat kan je als wetenschapper natuurlijk niet doen. Daarvoor moet je sterk genoeg in je schoenen staan.’

‘Er zijn zeker gevallen waarbij je je kunt afvragen hoe onafhankelijk iemand nog is. Hoogleraren kunnen een directe band met een bedrijf hebben. Juist daarom is het belangrijk om transparant te zijn over wie het onderzoek betaalt, welke afspraken daarover zijn gemaakt en wie bepaalt wat er wordt gepubliceerd.’

AI-versnelling

U maakt zich ook ongerust over wat artificiële intelligentie (AI) betekent voor het tempo waarmee stoffen op de markt komen. Vertel eens?

Jacob de Boer: ‘Je ziet dat de ontwikkeling van nieuwe stoffen bijna exponentieel gaat. De Verenigde Naties brachten in 2019 een rapport uit, Global Chemicals Outlook II. Daaruit blijkt dat de totale chemicaliënmarkt ontzettend snel groeit. Elke paar seconden wordt een nieuwe chemische stof ontwikkeld.’

Jacob de Boer: ‘Het gaat enorm hard, en vrijwel niets wordt vooraf volledig getest. Natuurlijk zijn er ook veel stoffen die uiteindelijk nooit de markt zullen bereiken omdat ze niet bruikbaar blijken. Maar zelfs als je die ervan aftrekt, houd je nog steeds veel stoffen over waarvan een deel daadwerkelijk schadelijk zal zijn.’

‘Het is vooral de vraag wat er gebeurt als dit zo doorgaat. Met artificiële intelligentie verwacht ik dat dit alleen maar sneller gaat. Maar blijkbaar moet er eerst iets ergs gebeuren voor we in actie komen. Dat is in het verleden ook heel vaak zo geweest.’

Meer overlijdens dan door verkeersdoden

Het gaat toch vrij goed met de levensverwachting van mensen in België en Nederland. Lopen we hier dan echt zo’n gevaar?

Jacob de Boer: ‘In Nederland overlijden jaarlijks ongeveer 4100 mensen (cijfers Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, iv) als gevolg van beroepsziekten. De grootste boosdoener is daarbij de blootstelling aan gevaarlijke stoffen op de werkvloer. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij het schoonmaken van tanks of in raffinaderijen. Dat cijfer is een veelvoud van het aantal verkeersdoden (in Nederland kwamen vorig jaar 759 mensen om in het verkeer, iv).’

‘Toch hebben we in Europa een redelijk goede bescherming. Dat is heel anders is wanneer je naar delen van Afrika kijkt, waar met van alles wordt gespoten. Wij gebruiken hier ook pesticiden, maar we hebben nog behoorlijk wat buffers en er wordt op zijn minst over gesproken. Daar weten mensen soms niet eens waar ze mee te maken hebben. Ze bewaren pesticiden bijvoorbeeld in keukenkastjes waar kinderen aan kunnen, ermee spelen en vervolgens aan overlijden. Of pesticiden die hier verboden zijn, worden daarheen geëxporteerd.’

Oplossingen

In het boek hebben jullie het ook over oplossingen. Hoe zien jullie die?

Jacob de Boer: ‘Je kunt proberen je eigen blootstelling te verminderen, bijvoorbeeld door niet vlak naast een snelweg te gaan wonen (omdat een snelweg vervuilde lucht transporteert, die je vervolgens inademt, red.). Ik eet ook geen eieren van hobbykippen, omdat ik weet dat daar bepaalde stoffen in kunnen zitten.’

Rolf Heynen: ‘We hebben thuis al het zachte plastic speelgoed weggehaald, omdat we ons zorgen maken over de hormoonverstorende weekmakers die we ook in het bloed van onze meisjes vonden. We hebben ook gekeken naar wat er in de keuken staat: daar gebruiken we zo weinig mogelijk producten met pfas en ging de teflonpan eruit. Ik probeer ook zo veel mogelijk katoen te gebruiken in plaats van polyester. En we eten veel biologisch.’

Dat maakt het natuurlijk wel een individuele verantwoordelijkheid.

Rolf Heynen: ‘En dat vind ik oneerlijk. Ik kan thuis van alles proberen te vermijden, maar ik kan niet controleren wat er op school gebeurt. Mijn kinderen komen thuis met plastic flesjes, rugzakken en speelgoed. Bovendien zijn betaalbare alternatieven vaak moeilijk te vinden. Je kunt tegen iemand met weinig geld niet zeggen: “Koop biologische voeding, een biologische matras en vervang al je plastic spullen.”’

“Uiteindelijk moet de overheid de verantwoordelijkheid opnemen, vanuit een zorgplicht. Het voorzorgsprincipe bestaat niet voor niets. Als je weet dat een stof mogelijk grote schade kan veroorzaken en je weet nog niet precies hoe groot die schade is, moet je niet wachten tot iedereen ziek is.’

Bestuurders verantwoordelijk stellen

Wat is de rol van bedrijven?

Rolf Heynen: ‘Als een bedrijf bewust grote risico’s neemt, en aantoonbaar fouten maakt, zou je in sommige gevallen ook bestuurders persoonlijk verantwoordelijk moeten kunnen stellen. Want een boete voor een bedrijf wordt vaak gewoon een kostenpost. Het bedrijf betaalt een paar miljoen euro en gaat daarna verder. Als je bestuurders persoonlijk verantwoordelijk maakt, wordt het een heel andere afweging.’

Jacob de Boer: ‘Niet iedere bestuurder die verantwoordelijk is voor een vervuilend bedrijf, is daarmee automatisch persoonlijk schuldig aan alles wat er gebeurt. Al vind ik het verhaal bij DuPont wel heel duidelijk. Daar was veel kennis aanwezig, ze wisten wat er met bepaalde stoffen gebeurde, en toch gingen ze door.’

Tot slot: zijn jullie hoopvol?

Jacob de Boer: ‘Ik ben een optimistisch mens, zeg ik altijd. Maar het gaat wel lang duren. Ik heb me altijd druk gemaakt om dit soort dingen, juist omdat je de volgende generaties belast terwijl die daar helemaal niets aan kunnen doen.’

Rolf Heynen: ‘Twintig jaar geleden moest je mensen er nog van overtuigen dat de klimaatverandering door de mens wordt veroorzaakt. Nu gelooft wereldwijd 85% van de bevolking dat, zelfs in de Verenigde Staten. Ze zijn allemaal onderdeel van een beweging. Er vinden nu rechtszaken plaats over boerderijen met lelieteelt, rechtszaken over Tata Steel en 3M. Dat zijn allemaal mensen die opstaan en zeggen: we accepteren dit niet. Dat was bij het reguleren van medicijnen ook zo. Het was niet één individu en ook niet één boek dat daarvoor zorgde. Het was een beweging van mensen.’