Miljoen Argentijnen in de bres voor de gletsjers in het land

Argentijnse gletsjers waren sinds 2010 bij wet beschermd als strategische zoetwaterreserves. Mijnbouw, industrie of bouwwerken die de gletsjers in gevaar kunnen brengen, waren verboden.

Maar begin deze maand heeft het Nationaal Congres aanpassingen goedgekeurd die de bescherming opheffen en de bevoegdheid overdragen aan provinciale overheden.

Collectieve zaak

Als reactie hebben maatschappelijke organisaties een “collectieve amparo” gemobiliseerd – een versneld juridisch mechanisme dat in Argentinië kan gebruikt worden om gedeelde rechten te verdedigen.

De zaak, aangevoerd door Greenpeace, de Argentijnse Vereniging van Milieuadvocaten en de Stichting Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen, vraagt de rechter om de hervorming ongrondwettelijk te verklaren en te laten vernietigen.

‘De nieuwe wet breekt met het bestaande wettelijk kader en schrapt minimale waarborgen. Elke provincie zal kunnen beslissen of er al dan niet sprake is van een watergerelateerd probleem, op basis van gebrekkige studies die gevoelig zijn voor de belangen van mijnbouwbedrijven’, zegt Fabián Maggi, milieuadvocaat aan de Nationale Universiteit van Rosario. Hij is lid van het juridische team van de Argentijnse Vereniging van Milieuadvocaten.

Volgens een gezamenlijke verklaring van de organisaties werden ‘lokale gemeenschappen genegeerd, wetenschappelijke en technische bijdragen opzijgeschoven, deskundige adviezen verworpen en de mogelijkheden tot participatie beperkt’ bij het opstellen van de herziene wet.

De verklaring stelt ook dat meer dan honderdduizend mensen een recordbijeenkomst hebben bijgewoond voor het Congres om de veranderingen aan de kaak te stellen. Maar hun stemmen zijn niet gehoord. ‘Fundamentele rechten zijn geschonden, en het is aan de rechterlijke macht om die te herstellen’, zegt Maggi.

La Pampa in het verweer

De nieuwe wet ligt ook vanuit nog andere hoeken onder vuur: de provincie La Pampa starte een dag na de goedkeuring al een gelijkaardige zaak op bij de federale rechtbank.

La Pampa heeft zelf geen gletsjers, maar is afhankelijk van rivieren die gevoed worden door gletsjers in het Andesgebergte. De overheid stelt dat het verzwakken van de bescherming van de gletsjers de stroomafwaartse ecosystemen en gemeenschappen bedreigt. De gletsjers in gevaar brengen schendt ook de collectieve milieurechten die zijn vastgelegd in de nationale grondwet en internationale verdragen en conventies, klinkt het.

Waterschaarste vormt al lang een probleem in de provincie, zegt Francisco Marull, decaan van de Faculteit Economische en Juridische Wetenschappen aan de Nationale Universiteit. ‘Water is een cruciaal thema voor La Pampa.’

De rivier de Colorado levert ongeveer 40 procent van het drinkwater in de provincie. ‘Als de waterstroom van die rivier afneemt of vervuild raakt, heeft dat een directe impact op de volksgezondheid’, zegt Marull.

De rechtszaak, gezamenlijk aangespannen door de provinciale overheid, de lokale universiteit en milieuorganisaties, eist dat de hervorming ongrondwettelijk en nietig wordt verklaard.

Uiteindelijk zou de zaak kunnen worden voorgelegd aan het Hooggerechtshof, dat eerder uitspraken heeft gedaan over milieubescherming.

“Strategische” bescherming

De wet schrapt niet alleen de bescherming, maar is ook onduidelijk, argumenteren onderzoekers.

‘De vorige wet beschermde alle ijsmassa's. Nu beschermt ze alleen nog de ijsmassa's die als ‘strategisch’ worden beschouwd, zonder te definiëren wat dat betekent’, zegt Laura Zalazar, onderzoeker bij het Argentijnse Instituut voor Sneeuwwetenschap, Glaciologie en Milieuwetenschappen van de Nationale Raad voor Wetenschappelijk en Technisch Onderzoek (CONICET).

Die verschuiving zet de deur open voor subjectieve en willekeurige beslissingen van politici op provinciaal niveau, zegt ze, in plaats van op wetenschappelijk onderbouwde beoordelingen door wetenschappelijke experts.

‘Er bestaat geen wereldwijd precedent voor gletsjerinventarisaties die definiëren wat “strategisch” is’, legt ze uit. ‘Zo kunnen gletsjers onbeschermd blijven.’

Argentinië telt zo’n 16.000 continentale gletsjers, die belangrijke bronnen van zoet water zijn. Ze worden niet enkel door de klimaatverandering bedreigd, maar ook door mijnbouwactiviteiten, naar goeddunken van de provinciale overheden.

Investeringen in mijnbouw

De regering onder president Javier Milei heeft de hervorming ingevoerd om buitenlandse investeringen in de mijnbouw aan te trekken. Daarvoor garandeert ze ook belastingvoordelen.

De ingreep krijgt niet in alle provincies tegenwind. Van sommige provinciale overheden, met name in mijnbouwregio's in de Andes, is er steun. Zo is Raúl Jalil, gouverneur van de provincie Catamarca, voorstander omdat de hervorming de autonomie van de provincies versterkt.

‘Deze wet brengt federalisme naar de provincies, iets wat praktisch mislukt was met de zogenaamde Gletsjerwet’ vertelde hij in een reactie aan journalisten. Volgens Jalil moeten mijnbouwprojecten nog altijd een strikte openbare hoorzittingsprocedure doorlopen.

Mijnbouwbedrijven, advocaten uit de sector en parlementsleden die voor de hervorming hebben gestemd, is om een reactie gevraagd, maar hebben niet gereageerd.