“‘‘Hoelang blijven we nog vazallen van onze “bondgenoot”?’’

Multipolariteit is het modewoord van dit geopolitieke moment. Maar wat betekent het precies? Hoe de wereldkaart er uitziet, bepaalt niet alleen hoe grootmachten hun belangen berekenen, het bepaalt ook welke ruimte overblijft voor de groep toeschouwers – van de EU tot het Globale Zuiden.

Een rapport van de Nederlandse Adviesraad Internationale Vraagstukken structureerde de multipolaire scenario’s waar we tussen laveren of naar toe evolueren: van een bipolaire tweestrijd tussen de VS en China met meer of minder ruimte voor de toeschouwers, over een multipolair botsauto-model, tot een à-la-carte wereldorde waarbij staten per dossier wisselende coalities sluiten.

Die laatste variant biedt volgens de auteurs waarschijnlijk de meeste opties voor eerlijke verdeling van welvaart en effectieve samenwerking.

Maar zijn we eigenlijk al zo ver?

Volgens professor Raja Mohan in Foreign Affairs bevinden we ons nog steeds in een unipolaire wereldorde. Iedereen praat over multipolariteit – Trump, China, Rusland, het Globale Zuiden – maar om totaal verschillende redenen. Trump gebruikt het als excuus om minder verantwoordelijkheid op te nemen. China en Rusland zien het als een politiek project om de VS in te tomen. Maar de feiten spreken de retoriek tegen: geen enkel land of blok kan de VS werkelijk tegenwerken. Een echte pool vereist globale militaire projectie, technologisch leiderschap, allianties, normvormende capaciteit én het vermogen om systemische schokken op te vangen. Alleen de VS voldoen aan al die criteria.

De crux van Mohans these is dat het multipolariteitsnarratief de VS paradoxaal vrijer heeft gemaakt. Trump interpreteert multipolariteit als: elk land kan zijn macht uitoefenen zoals het wil, maar gezien de kloof tussen de VS en de rest, kan alleen Washington zijn macht ongehinderd (lees: zonder zich te houden aan het internationaal recht) uitoefenen. De VS bombardeert Iran, ontvoert Maduro, dicteert in de VN-Veiligheidsraad, legt tarieven op... met nauwelijks weerstand.

MEGA neo-koloniaal

Die these zagen we bevestigd in woord en daad. In woord: de speech van minister Marco Rubio op de Munich Security Conference was een sugar-coated beschrijving van dit nieuwe bestel. Het was lang geleden dat een Westers beleidsmaker het einde van het Europese kolonialisme openlijk betreurde. In gladde diplomatieke verpakking, met verwijzingen naar het gemeenschappelijke christelijke geloof en de gedeelde voorouders van het transatlantisch bondgenootschap, pleitte hij voor unipolariteit zonder regels of: MEGA, make empire great again, zoals Mehdi Hassan het kernachtig noemde. Neokolonialisme, imperialisme en een nauwelijks verholen racisme konden dankzij het suikerlaagje op een staande ovatie rekenen van de angstige Europese vazallen.

In daad: De militaire aanvallen op Iran waren een nieuwe bevestiging van MEGA, MEGA’er, MEGA’st. Een schending van het internationaal recht, waar de VS (en Israël) zich blijkbaar niets van moeten aantrekken. En waar Europese muurbloempjes nauwelijks de woorden vinden om én schendingen van het internationaal recht te veroordelen én de daden van een misdadig regime aan te kaarten.

Van vazallen naar een alliantie van de toeschouwers?

Dat MEGA ook kan betekenen dat de VS Europees grondgebied inpalmt, kleurde de speeches op het World Economic Forum in Davos. De Canadese premier Mark Carney pleitte daar voor het tegenwicht van toeschouwers die de handen in elkaar slaan. Verfrissend was zijn eerlijkheid over de dubbele standaarden: ‘We knew the story of the international rules-based order was partially false – that the strongest would exempt themselves when convenient, that trade rules were enforced asymmetrically.’ Het alternatief: een alliantie van middelgrote mogendheden die handel en veiligheid kunnen bevorderen buiten de Amerikaanse slagschaduw.

Maar de remedie schiet tekort. Carneys voorstel voor een nieuwe alliantie van middelgrote mogendheden die handel en veiligheid bevorderen, is in wezen vrijhandelliberalisme in een andere geografische verpakking. Geen structureel alternatief. Het ogenschijnlijk radicale karakter van Carney's analyse staat haaks op het conservatisme van zijn feitelijke beleidsagenda: belastingverlagingen voor bedrijven, uitbreiding van de olie- en gassector, deregulering van milieustandaarden, aldus journalist Luke Savage. Bovendien bleef Carney opvallend stil over het Globale Zuiden, over hervorming van de VN of Trumps schendingen van het internationaal recht.

Wat dan wel?

Wat er werkelijk nodig is, gaat verder dan een herverkaveling van het neoliberale vrijhandelsproject. Het vereist de moed om in te gaan tegen onze leenheer wanneer het internationaal recht wordt geschonden, in plaats van ons te schikken in de rol van applaudisserende vazallen. Professor Hendrik Vos zei eerder hierover: Trump viseert Europa niet omdat het zwak is, maar omdat het sterk genoeg is om op zijn zenuwen te werken. De EU is niet sterk ondanks haar regels, maar door haar regels, de verdediging van het internationaal recht, mensenrechten, milieunormen en rechtszekerheid. Spanje verzet zich alvast principieel tegen het imperialistisch beleid van Trump.

Het vereist ook de moed om nieuwe allianties te smeden. Professor Koert Debeuf pleitte na de speech van Carney voor een hedendaagse Non-Aligned Movement – in 1961 waren dit landen uit het Globale Zuiden die weigerden kant te kiezen in de Koude Oorlog – die zich niet enkel groepeert rond economische belangen, maar principieel stelling neemt. Zo'n alliantie zou handelsoorlogen kunnen bestrijden, investeren in een internationaal recht dat voor iedereen geldt, de VN niet opgeven maar hervormen met een Veiligheidsraad die de wereld van vandaag weerspiegelt. En ze zou niet mogen zwijgen als pakweg staatsleiders worden ontvoerd, rechters worden aangevallen of klimaatengagementen worden teruggedraaid.