Braziliaans evangelisme is een corrupte miljardenindustrie, maar van groot belang voor de verkiezingen

De Tempel van Salomon in São Paulo is naar verluidt een exacte replica van het joods heiligdom dat ooit in Jeruzalem stond. Alleen veel groter. Volgens de Bijbel was het origineel 14 meter hoog, maar het stralend witte hoofdkwartier van de Universele Kerk van Gods Rijk (Universal) steekt 55 meter boven alles en iedereen uit. 

Met zo’n 7000 kerken en 7 miljoen volgelingen is Universal een van de grootste pinkstergemeenten (de pinksterbeweging is een stroming binnen het evangelisme met de nadruk op bekering, activisme, de kruisdood van Jezus en een letterlijke lezing van de Bijbel) in Brazilië. Het heeft bovendien vestigingen in nagenoeg 150 landen wereldwijd. De tempel, waarvoor marmer uit het Beloofde Land speciaal werd ingevlogen, kostte zo’n 265 miljoen euro en heeft een capaciteit van bijna 10.000 gelovigen.

De ingang bevindt zich niet in de imposante façade, maar op het plein vóór de tempel. Een trap naar beneden leidt naar de balie in de ondergrondse parkeergarage, waar telefoons en elektronica moeten worden afgegeven. Een lift omhoog biedt toegang tot het Heiligdom van de Heer.

Dat oogt als een enorm theater met duizenden stoelen voor een podium, geflankeerd door rood gedrapeerde gordijnen en goudkleurige pilaren. De geluidsinstallatie en de videoschermen zouden niet misstaan in een voetbalstadion. Zoals gebruikelijk in het protestantisme valt er nergens een afbeelding van Jezus of een kruis te bekennen. Op alle muren prijkt wél de menora, de zevenarmige joodse kandelaar.

Op maandag is de dienst steevast gewijd aan werk en financiële voorspoed. Er zitten enkele honderden mensen in de zaal. Stipt om 10 uur rent een dominee in zwart pak het podium op en valt op zijn knieën in gebed. Wat volgt is een strak geënsceneerd programma dat bidden en het voorlezen van Bijbelteksten afwisselt met peptalk en gospelpop.

Een vast onderdeel van elke dienst zijn de getuigenverklaringen. Drie gelovigen betreden het podium en vertellen hoe zij, na het omarmen van de Heilige Geest en Universal, hun werk en financiële situatie als een wonder zagen verbeteren.

Tussen de bedrijven door herinnert de pastoor aan de overige kerkdiensten – liefde op donderdag, gezondheid op vrijdag – en het envelopje dat in alle banken steekt. Voor donaties. Cash of digitaal. Vuistregel is dat de gelovige 10% van zijn salaris afstaat. Indien mogelijk, meer.

Zoals vele pinkstergemeenten verkondigt Universal het op Amerikaanse leest gestoelde welvaartsevangelie. Dat zegt dat als je maar hard genoeg gelooft, God je vroeg of laat zal belonen. Niet in het hiernamaals, maar in het hier en nu.

‘Een donatie is als een investering’, zei Universal oprichter Edir Macedo ooit. ‘Hij die alles geeft, zal van God alles krijgen. Dat is onvermijdelijk.’

Jezus in Japanse zijde

Als Franciscus van Assisi aan het ene uiterste van het religieuze spectrum staat, dan staat de 81-jarige Macedo aan het andere. Geboren in een straatarm katholiek gezin in een dorp buiten Rio de Janeiro, ging hij al vroeg van school om te gaan werken.

Op zijn achttiende bekeerde hij zich tot het protestantisme en voelde al snel de roeping om zijn overtuiging te delen. Met een microfoon en luidspreker begon hij de straten van Rio af te schuimen, waarna hij zijn eerste gebedsruimte huurde in een voormalig uitvaartcentrum.

In 1977 stichtte hij dan de Universele Kerk van Gods Rijk, dat uitgroeide tot een waar imperium. Volgens de meest recente miljardairslijst van het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes is Macedo vandaag zo’n 1,65 miljard euro waard. Daar zou de oude van Assisi op neerkijken, maar dat is in het welvaartsevangelie geen enkel probleem. Integendeel.

‘Als Jezus vandaag hier zou zijn, zou hij fijne leren schoenen dragen’, zegt Universal-“bisschop” João Batista in Alex Cuadros’ boek Brazillionaires. ‘En Franse of Japanse zijde. En een pak van de beste kwaliteit. En hij zou per helikopter of privéjet reizen om Gods woord beter te kunnen verspreiden.’

Evangelische kerk biedt hoop

Volgens Paula Montero, professor Antropologie aan de Universiteit van São Paulo en gespecialiseerd in religie, bekeerde Macedo zich weliswaar tot het protestantisme, maar is de strakke hiërarchie in zijn kerk sterk beïnvloed door het Vaticaan.

‘Macedo is als de paus. Onder hem staan zo’n 120 door hem benoemde “bisschoppen” en ongeveer 11.000 dominees’, vertelt Montero. ‘Predikanten mogen trouwen en seksueel actief zijn, maar worden aangemoedigd om zich te laten steriliseren zodat ze geen kinderen kunnen krijgen. Zelf heeft Macedo overigens wél kinderen.’

Anders dan in de katholieke kerk hoeft een evangelische prediker geen theologie te hebben gestudeerd. Iedereen die zich daartoe geroepen voelt, kan Gods woord verkondigen. In Brazilië is het dan ook heel gewoon om een man met een Bijbel een donderpreek te zien houden op straat. Krijgt hij een menigte bij elkaar, kan hij een kerk beginnen. 

Mee daardoor is de religieuze samenstelling van Brazilië de laatste vijftig jaar enorm veranderd. In 1970 was 91% van de bevolking katholiek en minder dan 5% protestant. Volgens het Braziliaanse Instituut voor Geografie en Statistiek (IBGE) was het aandeel katholieken in 2022 gedaald tot 56,7%, terwijl het aantal protestanten was gestegen tot 26,9%. De meesten daarvan behoren tot een pinkstergemeente als Universal. 

‘De evangelische kerk wist een vacuüm in het publieke domein te vullen’, zegt antropologe Paula Montero. ‘Vooral in arme wijken, waar de staat veelal afwezig is, biedt de evangelische kerk hoop, een gevoel van samenhorigheid en een helpende hand.’

De grootste bankfraude van Brazilië

Op 23 juni lanceerde de Braziliaanse politie Operatie Mirage met als doelwit Universals Banco Digimais. Agenten vielen woningen en bedrijven binnen en legden beslag op bezittingen en tegoeden ter waarde van wel 87 miljoen euro. Tegen Macedo werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Digimais wordt enerzijds verdacht van het uitvoeren van illegale transacties voor Universal, en anderzijds van het opleuken van haar eigen boekhouding om de slechte financiële staat van de bank te verbloemen voor eventuele kopers. De bank kampt met een tekort van nagenoeg 1,4 miljard euro.

De val van Banco Digimais hangt nauw samen met de teloorgang van Banco Master, wat aanzien wordt als de grootste bankfraude in de geschiedenis van Brazilië. In 2017 kocht Daniel Vorcaro, van huis uit een makelaar, een verlieslatende bank en doopte die Banco Master. Vorcaro deed de tegoeden stijgen van een bescheiden 35 miljoen euro naar meer dan 800 miljoen, door een rente op spaarrekeningen aan te bieden die ongeveer 25% hoger lag dan het marktgemiddelde. Rekeninghouders, zo benadrukte Banco Master, hoefden zich geen zorgen te maken over het risico. Het Braziliaanse kredietgarantiefonds (FGC) stond immers borg voor tegoeden tot 42.000 euro.

Terwijl het geld binnenstroomde, gaf Vorcaro dure feestjes en belegde hij, zo bleek later, in dubieuze bedrijven en niet-bestaande fondsen. Toen het water hem aan de lippen stond, probeerde hij de bank voor 2 miljard euro te verkopen, maar daar stak de Braziliaanse Centrale Bank een stokje voor.

Op 18 november 2025 werd Vorcaro gearresteerd op verdenking van grootschalige fraude, corruptie en witwaspraktijken. Banco Master ging failliet en FGC draaide op voor de kosten: nagenoeg 10 miljard euro. Het politieonderzoek schetst een beeld van een geraffineerde criminele organisatie met tentakels tot op het hoogste niveau van de Braziliaanse macht.

Ambtenaren, rechters en politici, zowel van links als van rechts, waaronder Jair en Flavio Bolsonaro, werden gepaaid, omgekocht of afgeperst. Vorcaro’s schoonbroer Fabiano Vettel was in 2022 de grootste donor van Jair Bolsonaro’s verkiezingscampagne, terwijl zoonlief miljoenen kreeg voor Dark Horse, een nooit gemaakte film over zijn pa.

Belastingvrije status

De Braziliaanse journalist Luis Nassif publiceerde onlangs O Caso Master, een explosief boek over het Banco Master-schandaal. Volgens Nassif is Vorcaro niet de spreekwoordelijke rotte appel, zoals hij veelal voorgesteld wordt, maar veeleer een symptoom van een financieel systeem dat uitnodigt tot fraude. Daarin spelen drie actoren een hoofdrol, zegt Nassif. 

Allereerst is er de financiële markt. Onder het presidentschap van Jair Bolsonaro creëerde de Braziliaanse Centrale Bank een uiterst aantrekkelijk fintechklimaat. Tal van nieuwe kredietvormen en bedrijven zagen het licht.

Ten tweede is er de georganiseerde misdaad. Criminelen gebruikten jarenlang benzinestations en busondernemingen als vehikel om hun zwart verdiende geld wit te wassen, maar nu zoeken zij ook hun heil in producten als cryptomunten, kredietderivaten en offshore brievenbusbedrijven.

Ten derde is er de evangelische kerk. Godshuizen ontvangen jaarlijks miljarden aan anonieme donaties, in cash of digitaal. Volgens Nassif is de kerk niet verplicht de gulle gever te identificeren of onderzoek te doen naar diens bron van inkomsten. Bovendien heeft de evangelische kerk in Brazilië een belastingvrije status.

‘De Braziliaanse grondwet verbiedt belastingheffing op religieuze organisaties,’ bevestigt professor Paula Montero. ‘Kerken betalen geen inkomstenbelasting en geen vermogensbelasting. Daarbij wordt de wet op dit moment zo geïnterpreteerd dat ook alle bedrijven die deel uitmaken van de kerk een belastingvrije status genieten.’

Zo krijg je een soort van Bermudadriehoek, een zwart gat in het Braziliaanse financiële stelsel, waarin het erg makkelijk is om geld te doen verdwijnen en via internationale belastingparadijzen te doen terugkeren.

Vervolgd als Jezus

‘Macedo is al tientallen malen vervolgd, maar nog nooit veroordeeld’, zegt schrijver Gilberto Nascimento. ‘Telkens werden de beschuldigingen geseponeerd wegens een gebrek aan bewijs of verjaring.’

Hij verwacht dat Operatie Mirage hetzelfde lot is beschoren. Macedo is zo machtig dat hij de facto boven de wet staat. De evangelische kerk neigt weliswaar naar rechts, maar ook een linkse politicus als Lula kan het zich niet veroorloven hem te hard aan te pakken.

‘Macedo is de enige Braziliaan die een kerk, een televisiezender, een politieke partij en een bank heeft’, zegt Nascimento. ‘Daarom zijn politici en media terughoudend met kritiek. De meeste Brazilianen weten dus niet wat er speelt. Maar zij zijn sowieso te druk bezig met overleven.’

Daarbovenop biedt Macedo’s religieuze mantel hem nog een laag bescherming. Hij is een man van God. Een ware gelovige. Of, zoals een van zijn volgelingen in de Tempel van Salomon zei: ‘Hij is Gods uitverkorene.’ Macedo zelf deinst er niet voor terug om de martelaarskaart te trekken en zijn vervolging te vergelijken met die van Jezus. 

Een ding is zeker: zelfs al wordt Macedo schuldig bevonden, het is onwaarschijnlijk dat de miljardair ooit in Brazilië achter de tralies zal verdwijnen. De Universal-paus woont al jaren in de Porsche Design Tower in Miami en stuurt zijn privéjet nog maar zelden richting Brazilië.