De naald als wapen

Josephine Costa participeert als gedreven vrijwilligster. Ze werkte jaren in de modewereld als retoucheuse en assistente van bekende ontwerpers. ‘Ik ontsnapte aan de ratrace en maak nu wat ik wil.’ Rond de tafel zitten vrouwen uit Afghanistan, Oekraïne, Australië, Friesland, Antwerpen. Ze praten langzaam, zodat wie Nederlands aan het leren is, het gesprek kan volgen.

Het tafereel oogt onschuldig. Maar wie de geschiedenis van naald en draad kent, weet beter. ‘Textielkunst zoals borduren wordt vaak populairder in tijden waarin vrouwen zich bijzonder pissed off voelen’, schreef journaliste E. Tammy Kim in The New York Times.

Ook de suffragettes, in het Verenigd Koninkrijk, gebruikten de naald als wapen. In 1912 borduurden ze in de Londense Holloway Prison de namen van hun kameraden op witte zakdoeken. De zakdoeken overleefden. Het borduurwerk werd archief.

Zestig jaar later namen Chileense vrouwen dezelfde traditie op. Onder Pinochet begonnen vrouwen in Santiago clandestien te borduren op jute zakken, arpilleras. Met felgekleurde lappen stof legden ze vast wat de kranten niet mochten schrijven. Het regime verbood ze, wat alleen maar bewees hoe gevaarlijk een borduurnaald kon zijn. ‘Je naait geen vogeltjes of landschappen zonder bedoeling’, vertelde de Chileense Irma Prado daarover in een interview met MO* medewerkster Lisa Couderé. ‘Alles heeft een betekenis.’

In haar boek Stitching the Intifada ontrafelt Dedman hoe tatreez al decennialang fungeert als verzet. Ze documenteerde de borduursters in vluchtelingenkampen. ‘Ik leerde het ambacht van binnenuit lezen, als politieke taal, gedragen op het lichaam en doorgegeven via orale traditie.’

‘We raken niet alleen de stenen kwijt, ook de herinnering wordt vernietigd’, zegt ontwerpster en onderzoekster Annelys de Vet, medeoprichtster van Disarming Design from Palestine. Ze noemt de Palestijnse borduurjurk een vorm van subjective mapping, subjectieve cartografie, met patronen die de relatie van de maker met een plek verbeelden. Onder de noemer The Meaning of Home brengt ze eind maart studenten uit Palestina, Nederland en België samen in Antwerpen. In samenwerking met Doek vzw zullen ze een project uitwerken.

Het zachte wapen

Waarom textiel als verzet? Borduren, breien en naaien zijn langzaam, repetitief, meditatief. Ze produceren iets tastbaars dat kan worden doorgegeven. En een vrouw met een brei- of andere naald wekt geen argwaan.

Sharifa Jamaldin, coördinatrice van Fashion Revolution België, beschrijft een steile kennishiërarchie. Onderaan de maatschappelijke ladder staan handwerkers. Helemaal bovenaan: ingenieurs en wetenschappers. ‘Borduren en naaien werden stereotypisch gezien als werk voor vrouwen. Het kreeg geen hoge waarde.’

Ze kiest in die context voor het woord ‘reductie’: generatie na generatie werd de kennis die vrouwen doorgaven, gereduceerd tot huisvlijt. ‘Maar haar kracht zal nooit sterven. Dit is een essentieel onderdeel van onze creativiteit. Iedereen kent wel een vrouw in haar leven die de techniek zal doorgeven.’

‘In de ondergrondse school Gouden Naald in Herat gaven leerkrachten stiekem les aan meisjes, terwijl kinderen aan de ingang op de uitkijk stonden. Wanneer de Taliban kwamen, verstopten alle vrouwen de boeken en pakten ze hun borduurwerk op.’

In 2009 kwam Nadia naar België, zonder diploma. ‘Maar niet met lege handen. Ik ben met volle handen gekomen.’ Bij Doek bleek de kruissteek, die ze als kind van haar oma leerde, dezelfde als in Oost-Europa. ‘Alleen de kleuren verschillen.’ Op donkere dagen pakt ze stof en draad. ‘En ik kom terug in de tuin van mijn moeder.’

Anastasia, die de Slavische workshop leidt, kwam tweeënhalf jaar geleden vanuit Moskou en bleef het eerste jaar alleen thuis. Via Doek stapte ze de wereld in. ‘Vrouwen kunnen naar de gemeenschap gaan en spreken. Met naald en draad.’

Stemmen in steken

Als taal tekortschiet, spreken de steken. Na de genocide tegen de Tutsi's in 1994 keerde Christiane Rwagatare terug naar Rwanda. In het dorp Rutongo richtte ze een atelier op waar vrouwen van beide zijden van het conflict samenwerkten aan collectieve textielwerken.

In Zuid-Afrika documenteerden zwarte vrouwen de apartheid via naaldwerk. ‘Incidenten die ze nooit eerder hardop hadden uitgesproken’, schreef de bekende Zuid-Afrikaanse psychologe Puleng Segalo. In Afghanistan verkoopt de non-profitorganiatie Guldusi het werk van vrouwen die Talibangeweld borduren, omdat ze het niet in woorden kunnen uitdrukken.

Craftivisme

In haar baanbrekende studie The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine legde de Britse kunsthistorica Rozsika Parker in 1984 bloot hoe borduurwerk eeuwenlang vrouwelijkheid definieerde en hoe vrouwen het tegelijk gebruikten als subtiel verzet. Parker traceerde de geschiedenis van naaldwerk van de middeleeuwen tot het heden. Ze toonde aan dat de scheiding tussen ‘kunst’ en ‘handwerk’ nooit neutraal was, maar diep verweven met gender en macht.

In 2010 verscheen een herdruk van het werk met een nieuwe inleiding, waarin Parker reflecteerde over de opkomst van het craftivisme, de beweging die handwerk expliciet als activisme inzet. Parker overleed datzelfde jaar, maar haar intellectuele erfenis leeft voort in elke borduurster, breister of haakster die een naald opneemt als daad van protest.

Craftiviste Shannon Downey verwoordde die spanning tijdens de Women’s March van 2017 in kruissteekkunstwerk: ‘I’m so angry I stitched just this so I could stab something 3000 times.’ Zo boos dat ze iets drieduizend keer kon steken. Vanuit Chicago organiseert ze met Badass Cross Stitch nog altijd duizenden badass-borduurworkshops.

In Mexico documenteert het collectief Fuentes Rojas femicide via borduurwerk op witte zakdoeken.

In Denemarken ontstond in de jaren zeventig de Honsestrikk-beweging, waarbij vrouwen politieke boodschappen in hun breipatronen verwerkten.

In het Jordaanse vluchtelingenkamp Za’atari zette de Britse designer, activiste en modeprofessor Helen Storey als eerste designer-in residentie van de VN-Vluchtelingenorganisatie (UNHCR) een centrum op voor ondernemerschap en borduurworkshops met Syrische vluchtelingenvrouwen. Van daaruit trok ze haar werk door naar vluchtelingenkampen in Malawi en Mozambique.

Storey is professor Fashion and Science aan het Centre for Sustainable Fashion van het London College of Fashion. Ze werkt aan een ‘Living Curriculum’ dat de ervaringen van vluchtelingenvrouwen vertaalt naar onderwijs.

‘Vluchtelingen leren de westerse wereld wat veerkracht en innovatie werkelijk zijn.’ Kleding is iets wat iedereen aangaat, je kan er mensen mee nieuwsgierig maken voor iets waar ze anders van wegkijken: van de klimaatverandering tot de vluchtelingencrisis. ‘Mode kan een Trojaans paard zijn voor de grote kwesties van onze tijd.’

De kunstwereld omarmt die politieke kracht, zo bewijst ook de tentoonstelling Unravel, die in 2024 te zien was in het Stedelijk Museum van Amsterdam. ‘De geschiedenis van de marginalisering van textiel kan worden begrepen als een geschiedenis van geweld, waarin deze kennissystemen als bedreigend werden gezien’, schreven de curatoren.

Niet schreeuwen, maar steken

In de Zirkstraat borduurt een Afghaanse vrouw patronen die ze als kind van haar moeder leerde. In een vluchtelingenkamp in Jordanië leert een Syrische vrouw tatreez om een traditie niet te laten sterven. In een gevangenis in Teheran naait een moeder een jurk voor een kind dat ze niet kan vasthouden. In een dorp in Rwanda borduren vrouwen het landschap dat bijna alles van hen afnam.

De naald blijkt een wapen. Zoals de Amerikaanse schrijfster Ursula Le Guin opmerkte: de belangrijkste verhalen van de mensheid zijn niet de verhalen van de helden met de speer, maar van zij die draagtassen maken: degene die weeft, verzamelt, bewaart en verbindt.