‘We hebben de liefde aan onze kant’

Politieke motivatie

Prosfygika is een begrip in Athene. De wijk, van acht woonblokken in totaal, werd gebouwd in de jaren dertig om Griekse vluchtelingen uit Turkije op te vangen. Een deel van de gebouwen kwam later leeg te staan en werd gekraakt door vluchtelingen en activisten.

Door de jaren heen groeide er in de blokken aan de Alexandraslaan een gemeenschap die haar eigen bestuur in handen nam, buiten de overheid om. Ze organiseert bijvoorbeeld zelf onderwijs, kinderopvang en gezondheidszorg, coördineert het onderhoud van de gebouwen en er zijn een collectieve bakkerij, apotheek en café. Een van de flats werd opgeknapt om opvang te voorzien voor patiënten van het naburige ziekenhuis en hun familieleden. De plek geldt als een van de oudste en meest iconische kraakpanden in Europa.

Maar de toekomst van Prosfygika oogt dus onzeker. Attica, de regio waarin de Griekse hoofdstad zich bevindt, heeft het plan opgevat om de gebouwen te ontruimen en op te knappen voor sociale woningbouw.

Onvolmaakte utopie

Een van de 400 mensen die de woonblokken hun thuis noemen, is Ali, een man van in de dertig, afkomstig uit Turkije. Daar raakte hij in de problemen omwille van zijn politiek engagement. ‘Op een bepaald punt zei mijn advocaat mij dat ik het land uit moest. Zoniet, dan riskeerde ik de rest van mijn dagen in de gevangenis door te brengen.’

‘Eens de grens over kwam ik in Athene terecht. Maar ik kende niemand in Griekenland. Gelukkig botste ik toevallig op iemand die ik via via kende. Hij woonde al in Prosfygika, en zo ben ik hier terechtgekomen. Dat is ondertussen acht en een half jaar geleden.’

‘Hoe langer hoe meer realiseerde ik me dat Prosfygika, in al zijn onvolmaaktheid, een levend voorbeeld is van leven in een commune.’

Zijn vriend vertrok, Ali niet. Net als vele vluchtelingen in Griekenland maakte ook hij de afweging verder te reizen in Europa. ‘Maar ik leerde de mensen hier beter kennen en begon mee te doen bij de werking van de bakkerij. Ik voelde me meer en meer betrokken bij de gemeenschap.’

‘In Turkije was ik bij een communistische partij. Daar werd veel gepraat over leven in commune en dergelijke. Hoe langer hoe meer realiseerde ik me dat Prosfygika, in al zijn onvolmaaktheid, een levend voorbeeld was van deze manier van leven. Misschien was dit voor mij de enige kans ooit dit te ervaren. Dus bleef ik.’

Ali zag hoe Prosfygika over de jaren veranderen. ‘Neem bijvoorbeeld de bibliotheek waar we nu zitten. Niet zo lang geleden was deze ruimte nog een ongelooflijke puinhoop, vandaag is het een aangename plek.’

‘Of onze bakkerij. Enkele jaren geleden hadden we het erover hoe fijn het zou zijn om ook brood aan te bieden aan mensen van buiten Prosfygika. Toen leek het ons een vergezocht idee, vandaag is het een realiteit. Je ziet dat onze gedeelde inzet vruchten afwerpt.’

‘We leven in een individualistische maatschappij. Mensen zullen niet snel iemand in nood helpen, uit angst om verantwoordelijkheid te moeten opnemen. Hier delen we die verantwoordelijkheid voor elkaar. Daar ligt voor mij de waarde van Prosfygika. Het gaat vaak over utopieën. Prosfygika liet me zien dat je niet hoeft te wachten tot de strijd gestreden is, maar dat je zelf gemeenschap kan realiseren, stap voor stap.’

Een ander samenleven

De dag na de aankondiging van haar hongerstaking wacht Suzon Doppagne me op in een van de gedeelde ruimtes in Prosfygika. Ze is geen Griekse maar een landgenote, afkomstig uit Luik. In 2019 brachten haar studies haar naar Athene, tot de coronapandemie alles lamlegde.

Algauw raakte ze betrokken bij de werking van het pand. ‘Ik voelde dat hier iets speciaals groeide. Niet veel later ben ik hier ook effectief komen wonen.’

‘Veel mensen in onze gemeenschap zijn bijzonder kwetsbaar. Wat wacht hen als Prosfygika ontruimd wordt?’

Over de vraag wat Prosfygika zo waardevol maakt, moet Doppagne niet lang nadenken. ‘Deze plek vormt een levend bewijs dat een andere manier van samenleven wel degelijk mogelijk is, een vorm van samenleven gebaseerd op solidariteit en zelforganisatie. Het kapitalistisch systeem leert ons dat we er alleen voor staan, en dat we de ander moeten wantrouwen. Het breekt de banden tussen mensen en reduceert ons tot louter individuen. Prosfygika toont dat dit niet zo hoeft te zijn.’

‘De keuze om over te gaan tot een hongerstaking lijkt misschien radicaal,' duidt ze, ‘maar voor mij gaat het om het verdedigen van levens. De overheid wil Prosfygika zien verdwijnen omdat wij laten zien dat een andere manier van leven een reële mogelijkheid is. Maar los van dit ideologische aspect gaat het om mensenlevens.’

‘Veel mensen in onze gemeenschap zijn bijzonder kwetsbaar. Ouderen die in armoede leven, mensen met gezondheidsproblemen, vluchtelingen zonder papieren. Wat wacht hen als Prosfygika ontruimd wordt? Een leven op straat, of het detentiecentrum?’

De komende tijd gaat moeilijk zijn, beseft Doppagne. Maar ze voelt zich gesteund. ‘We hebben al zoveel bereikt samen, ik ben er rotsvast van overtuigd dat we ook deze strijd zullen winnen.’

Winnen, dat betekent het intrekken van de ontruimingsplannen van de regio Attica. ‘Dat, en de erkenning van Prosfygika als een gemeenschap. Ook willen we zelf de renovatie van de gebouwen in handen nemen, met onze eigen middelen. Maar belangrijker dan gebouwen is Prosfygika als model. Niet als hét model, maar als een mogelijkheid van samenleven en zelforganisatie.’

Graffiti en kogelgaten

De acht woonblokken aan de Alexandraslaan zijn niet de enige prosfygika in Griekenland. De naam laat zich vertalen als vluchtelingenkolonie. Hij verwijst naar meerdere wijken waar Grieks-orthodoxe vluchtelingen uit Turkije terechtkwamen in 1923, na het einde van de Grieks-Turkse oorlog. 1,2 miljoen Grieken uit Klein-Azië en de kustregio van de Zwarte Zee werden daarbij 'geruild' met honderdduizenden Turkse moslims uit Griekenland.

Prosfygika in Athene is wel de enige wijk speciaal gebouwd voor deze vluchtelingen, vertelt Stavros Stavrides, professor Architectuur aan de Universiteit van Athene en activist. ‘De jonge Griekse staat kreeg te maken met een enorme instroom van mensen. Alleen al in Athene verdubbelde de bevolking.’

‘Om deze situatie het hoofd te bieden, keek de overheid naar huisvestingsmodellen elders in Europa. Prosfygika werd in 1933 gebouwd in lijn met de Bauhausstijl die toen opgang maakte in Duitsland. Een progressief model van woningbouw, met veel open ruimte. Dat maakt Prosfygika in Athene architecturaal uniek.’ Stavrides trok de groep die in 2009 de erkenning van Prosfygika als historisch monument voor elkaar kreeg en is nog steeds betrokken bij de plek, maar niet formeel.

De maffia onderverhuurde appartementen in Prosfygika. Rond 2010 beslisten krakers om zich daartegen te organiseren. Beetje bij beetje slaagden ze erin de maffia te verdrijven.

De blokken hebben de tand des tijds relatief goed doorstaan. De gevels zijn sterk afgetakeld, maar geen van de gebouwen vertoont structurele problemen. De graffiti op de muren getuigt van zowat elke politieke strijd van de laatste twee decennia.

Daaronder, voor wie weet waar te kijken, zitten nog kogelgaten van een ander conflict: de Dekemvriana of ‘decembergebeurtenissen’, de bloedige stadsoorlog in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Daarbij raakten communistische partizanen en nationalistische troepen slaags in de straten van Athene. Het vormde het begin van de Griekse Burgeroorlog (1946-1949).

Dat die sporen nog zichtbaar zijn in Prosfygika mag niet verwonderen, zegt Stavrides. ‘De toenmalige bewoners, de vluchtelingen uit Klein-Azië, kwamen grotendeels uit steden. Ze waren progressiever ingesteld dan de Grieken die hier voordien al woonden en vormden een belangrijk deel van het communistisch verzet tijdens de bezetting door Nazi-Duitsland. Ook hier in Prosfygika is tijdens de Dekemvriana zwaar gevochten.’

Maffia verdreven

Na de burgeroorlog keerde de rust terug in Prosfygika. Tot het eind van de eeuw, toen de overheid voor het eerst een plan op tafel legde om de wijk te ontruimen. Officieel om een park aan te leggen, al ging het gerucht de ronde dat het de bedoeling was om een winkelcentrum op te trekken, eens de ontruiming achter de rug zou zijn.

‘Toen heeft de overheid de bewoners onder druk gezet hun eigendom te verkopen. Tegelijkertijd voerden wij, een groep activisten en architecten, een campagne om Prosfygika te beschermen als historisch monument. Dat is gelukt: de bescherming kwam er in 2009. Maar intussen stond de helft van de gebouwen leeg.’

Die leegstand zette een periode van verval in. De ontruimde flats werden door verschillende mensen gekraakt, uit geldgebrek of als vorm van politieke weerstand. Daklozen, vluchtelingen, Turkse communistische organisaties, communisten, anarchisten namen er hun intrek. Maar ook de maffia, die de flats onderverhuurde.

Rond 2010 beslisten de krakers om zich tegen die maffia te organiseren. Beetje bij beetje slaagden ze erin haar te verdrijven. Meer en meer activisten en vluchtelingen betrokken de lege appartementen, en Prosfygika groeide uit tot de woongemeenschap die het vandaag is.

Politieke profilering

Maar vandaag wordt Prosfygika dus opnieuw bedreigd met ontruiming. Attica heeft het plan opgevat om de blokken te ontruimen en op te knappen, om dan dienst te doen als sociale woningen. De kosten daarvoor worden deels gedragen door Europees geld dat Griekenland toegeschoven kreeg om sociale huisvesting te voorzien.

Het is een vreemde keuze, want de gebouwen zijn beschermd als monument beschermd en daardoor ligt het kostenplaatje voor de renovatie erg hoog. Bovendien zou een ontruiming van de 400 bewoners een golf van protest en verzet met zich mee brengen. Vele onder hen behoren tot de meest kwetsbare mensen uit de samenleving. Voor hen voorziet de regio Attica geen oplossing in het plan. En daarnaast betekent een ontruiming het einde van Prosfygika als gemeenschap.

‘De keuze om Prosfygika aan te pakken, slaat nergens op. Het is veel logischer om te investeren in de grote gede-industrialiseerde delen van Athene. ’

Stavrides heeft serieuze bedenkingen bij de intenties van de overheid. ‘Op zich is het goed dat Europa fondsen vrijmaakt voor de bouw van sociale woningen, want de nood aan betaalbare huizen is torenhoog. Maar de keuze om Prosfygika aan te pakken, slaat nergens op. Grote delen van Athene raakten gede-industrialiseerd de laatste decennia en hebben potentieel voor stadsontwikkeling en sociale huisvesting. Het is veel logischer om daar te investeren.’

‘Prosfygika voorziet vandaag al onderdak aan mensen die het echt nodig hebben. Ze behoren tot de meest kwetsbare bewoners van Athene. Veruit de meeste onder hen zouden zelfs uit de boot vallen bij officiële huisvestingsprogramma's. Dat Prosfygika in het vizier komt, lijkt eerder ingegeven door andere motieven. Verkiezingen loeren om de hoek, en Prosfygika is een uitgelezen manier voor politici om zich te profileren. Maar de sociale kost van een ontruiming zou dramatisch zijn.’

Lot in eigen handen

Een van de belangrijkste overlegstructuren in Prosfygika is de vrouwenraad. De groep beheert een ontmoetingsruimte voor vrouwen in twee opgeknapte appartementen.

Valentini, een van de treksters van de groep, vertelt hoe de raad tot stand kwam. ‘Deze plek is begonnen als een simpele ontmoetingsruimte voor de vrouwen in Prosfygika. Gaandeweg ontdekten we dat we als vrouwen heel wat dingen deelde, ondanks het feit dat we allemaal een heel verschillende achtergrond hebben. Uit die gedeelde ervaringen ontstond de vrouwenraad.’

‘Die structuur geeft ons een belangrijke stem in de beslissingen die hier in Prosfygika genomen worden’, vertelt ze. ‘Veel projecten, zoals het kinderhuis, kwamen er op ons initiatief. Want als je vrouwen de ruimte geeft om te groeien, groeit heel de gemeenschap mee.’

‘We zoeken in de vrouwenraad naar oplossingen, want het is essentieel om zelf ons welzijn in handen te nemen.’

De vrouwenraad is er ook om een antwoord te bieden op specifieke problemen, gaat Valentini verder. ‘Huishoudelijk geweld, spanningen in de familie, gezondheidsproblemen, opvoeding... Maar het mag niet blijven bij het delen van onze doorleefde ervaringen. We zoeken naar oplossingen, want het is essentieel om zelf ons welzijn in handen te nemen. Een hele opdracht, maar we hebben al een lange weg afgelegd.’

Falafel en fattoush

In een van de blokken achteraan het complex ligt de bakkerij van Prosfygika. Die werd vernoemd naar Berkin Elvan, de Turkse tiener die tijdens de Gezi-protesten van 2014 door de politie doodgeschoten werd. Binnen bereiden twee vrouwen het ontbijt van morgen. Op het menu staan falafel en fattoush, een Libanese salade.

Een van hen is Khadija, afkomstig uit Marokko. ‘Ik kwam in 2017 naar Griekenland. Het was niet mijn plan om te blijven, maar de route door de Balkan bleek te riskant. Zeker omdat ik ondertussen zwanger was. Een tijdlang woonde ik in een ander kraakpand in Exarcheia, tot die plek ontruimd werd. Een vriendin bracht me naar hier.’

Khadija zag Prosfygika veranderen. ‘In het begin was er nog niet veel structuur, enkel de bakkerij bestond al. Langzaamaan zijn we ons beter gaan organiseren. Zeker de vrouwenraad betekent veel voor mij. We organiseren praktische hulp voor elkaar, bijvoorbeeld wanneer iemand naar het ziekenhuis moet. Maar het geeft ons ook een stem.’

‘In onze maatschappij sta je er alleen voor. Dat maakt mensen diep ongelukkig. Hier voel ik mij omringd door mensen die om me geven.’

Nooit had Khadija gedacht op een plek als Prosfygika terecht te komen. Vandaag wil ze er niet meer weg. ‘In onze maatschappij sta je er alleen voor. Dat maakt mensen diep ongelukkig. Hier voel ik mij omringd door mensen die om me geven. Er wonen hier mensen van wel 27 verschillende nationaliteiten. Niet altijd even gemakkelijk, maar vaak wel erg boeiend. Mijn kinderen groeien hier op samen met andere kinderen en vrienden. Het maakt hun karakter sterker. Prosfygika is voor mij een oefening in menselijkheid.’

Prosfygika is als een dorpje, vindt ze. Het idee ontzet te worden en elders opnieuw te beginnen voelt haast ondenkbaar. ‘Ik sluit mijn ogen als ik eraan moet denken. Hier ben ik iemand, buiten slechts een vreemdeling tussen vreemden. Het is waar, onze plek wordt bedreigd. Maar ik ben zeker dat we deze strijd gaan winnen, want we hebben de liefde aan onze kant.’