De Alpen dreigen binnen 50 jaar al hun gletsjers de verliezen

Meer en meer gletsjertoerisme

Jaarlijks trekken wereldwijd miljoenen toeristen naar de spectaculaire landschappen van gletsjers om er te skiën, snowboarden, wandelen of trektochten te maken. Door de opwarming van de aarde en gedreven door last-chance tourism doen steeds meer mensen aan gletsjertoerisme. Ook glacioloog Lander Van Tricht (VUB en ETH Zürich) ziet de trend steeds vaker opduiken: ‘Mensen beseffen meer en meer dat er iets aan de hand is en dat ze snel moeten zijn om gletsjers nog te kunnen bezichtigen.’

Dat gletsjers wereldwijd onder enorme druk staan door de klimaatopwarming is inderdaad geen geheim meer.  Zelfs in het gunstigste scenario is tegen het einde van deze eeuw een kwart van het globale gletsjervolume verdwenen. In het slechtste scenario loopt dat op tot de helft. In dat geval dreigen de Europese Alpen binnen vijftig jaar vrijwel al hun gletsjers te verliezen.

Na een winter met weinig sneeuwval en een zomer vol hittegolven verloren de Zwitserse gletsjers in de eerste 8 maanden van 2026 5,5% van hun totale ijsvolume. Na het recordjaar 2022 is dat het grootste verlies sinds het begin van de metingen. In de afgelopen vijf jaar is Zwitserland al bijna een vijfde van zijn ijsvolume kwijtgeraakt.

Om de toekomst van gletsjers in kaart te brengen, lanceerden wetenschappers begin september de interactieve website Global Glacier Extinction Explorer. Per gletsjer toont de kaart bij verschillende niveaus van opwarming wanneer die naar verwachting verdwijnt. De kaart bouwt voort op een studie uit 2025 die het concept van peak glacier extinction, letterlijk ‘de piek in gletsjeruitsterving’, introduceerde.

Die piek is het jaar tussen nu en het einde van de eeuw waarin waarschijnlijk het grootste aantal gletsjers zal verdwijnen. Bij een opwarming van 1,5 graden zouden dat er op het hoogtepunt wereldwijd zo’n 2000 per jaar zijn, tegenover ongeveer 4000 bij 4 graden. In dat laatste scenario zou er tegen 2100 minder dan 10% van de huidige gletsjers overblijven, terwijl dat bij een opwarming van 1,5 graden bijna de helft zou zijn.

‘Met elke 0,1 graad opwarming die we kunnen tegenhouden, kan er 2% ijs op aarde gered worden’, vertelt Van Tricht. ‘Dat is een cijfer om voor te vechten. De enige manier om gletsjers te redden, is door de uitstoot van broeikasgassen naar beneden te halen.’

Dat het toerisme op verdwijnende gletsjers nog zal toenemen de komende periode, vermoed ook Van Tricht. ‘Maar als tegen de tweede helft van deze eeuw de gletsjers kleiner worden of verdwijnen, zal het landschap voor toeristen minder aantrekkelijk of minder toegankelijk worden. Hierdoor zal het toerisme afnemen of op sommige plekken zelfs stilvallen.’

Directe impact van toerisme is verwaarloosbaar

In welke mate draagt toerisme bij aan de ecologische druk waar gletsjers door de klimaatverandering mee te maken krijgen?

Volgens een rapport van de United Nations University zorgt de groeiende belangstelling voor gletsjers, aangedreven door last-chance tourism, voor extra druk op al kwetsbare ecosystemen. Intensief bezoek kan de gletsjer en omliggende vegetatie beschadigen. Bovendien laten bezoekers vaak afval achter, wat onder meer zichtbaar is op en rondom de Mount Everest. De grote toestroom aan klimmers en wandelaars leidt tot erosie van wandelpaden, ontbossing en tonnen afval op de berg.

De toenemende stroom van toeristen leidt ook tot meer broeikasgassen. Wie met het vliegtuig naar een gletsjer reist, veroorzaakt meer CO₂-uitstoot dan wie de trein neemt. ‘Dat heeft indirect een negatieve impact op gletsjers wereldwijd’, vertelt Van Tricht. Daarnaast zorgen ook lokaal transport en de aanleg van wegen, hotels en andere toeristische infrastructuur voor bijkomende uitstoot.

De ecologische impact van gletsjertoerisme hangt volgens de glacioloog ook af van de activiteit. ‘Skiën heeft doorgaans meer impact dan een trektocht, omdat het gepaard gaat met kunstsneeuwproductie, het klaarmaken van de skipistes, en het verbruik van water en energie. Positieve tendensen zijn dan weer dat de meeste skigebieden tegenwoordig gedeeltelijk of volledig op groene stroom werken.’

Dat gebeurt onder meer in Saas-Fee. De Zwitserse gemeente is volledig autovrij en de kabelbanen draaien er op waterkracht. Van Tricht wijst ook op gebieden in de Franse Alpen die zonnepanelen installeren op skiliften of windmolens plaatsen in de vallei.

‘Over het algemeen heeft zomertoerisme een minder grote impact, al worden ijsgrotten vaak artificieel in leven gehouden door ze bijvoorbeeld met geotextiel, of geodoeken te bedekken. Dat kan helpen om ze tien tot twintig jaar langer open te houden’, zegt Van Tricht. ‘Maar op lange termijn is het onvoldoende. Zo werd op de Rhônegletsjer al een twintigtal jaar een ijsgrot opengehouden met behulp van geotextiel. Toen Zwitserland enkele weken geleden besliste om die definitief te sluiten, ontstond er dan ook heel wat commotie over het mogelijk verlies van inkomsten uit het toerisme.’

Bovendien hebben die doeken een ecologische impact omdat ze elk jaar opnieuw worden aangelegd, en daar zijn machines voor nodig. ‘Ergens is het ook een foute redenering’, bedenkt Van Tricht zich. ‘We grijpen in met geotextiel om het ijs te proberen redden, terwijl we zelf de oorzaak zijn van het smelten ervan.’

De rechtstreekse impact van toerisme op een gletsjer is verwaarloosbaar, zegt Lander Van Tricht. Als het toerisme rond een bepaalde gletsjer morgen volledig zou worden stilgelegd, zou dat nauwelijks een verschil maken voor het voortbestaan ervan. ‘De toekomst van onze gletsjers wordt gedreven door de algemene temperatuurstijging op aarde.’ Maar een indirecte impact is er wel degelijk: de verplaatsingen van toeristen en de bijbehorende toeristische infrastructuur veroorzaken broeikasgasuitstoot, die op haar beurt bijdraagt aan de verdere opwarming en het smelten van gletsjers.

Moedige politici nodig

Sir David Attenborough zei ooit: ‘No one will protect what they don’t care about, and no one will care about what they have never experienced.’ Van Tricht gelooft dan ook dat toerisme kan bijdragen aan bewustwording. ‘Smeltende gletsjers zijn het meest zichtbare gevolg van de klimaatopwarming. Beelden van vijftig jaar geleden tonen sprekend aan hoe snel het aan het veranderen is. Als mensen dit met hun eigen ogen zien, willen ze zich vaak inzetten om er iets aan te doen.’

Een gletsjerbezoek kan dus een educatieve functie vervullen. ‘Deze zomer organiseerden we voor het eerst een gletsjerexpeditie met twaalf mensen om hen de impact van de klimaatverandering in de bergen te tonen. Ze waren overdonderd en zullen die boodschap verder uitdragen’, vertelt Van Tricht. Hij zegt dat zulke initiatieven waardevol zijn, op voorwaarde dat de reizen duurzaam verlopen.

Toch toont onderzoek naar vrijwillige CO₂-compensatie in het toerisme aan dat reizigers die zeggen bereid te zijn hun uitstoot te compenseren, dat in de praktijk vaak niet doen. Bij last-chance tourism blijkt dat zelfs over een minderheid te gaan. Dat roept vragen op over de mate waarin toeristen zich verantwoordelijk voelen voor de gevolgen van hun bezoek aan plekken die door de klimaatverandering worden bedreigd.

Duurzaam gletsjertoerisme zal dus wellicht niet spontaan ontstaan, en de verantwoordelijkheid van de impact van dat toerisme blijft voornamelijk bij de individuele toerist. ‘Er moet ondersteuning komen van bovenaf’, antwoordt Van Tricht daarop. ‘De toeristische sector speelt hier zelf een rol in en moet zijn toerisme beschermen om het in de toekomst nog te kunnen garanderen. Zij kunnen er mee voor zorgen dat onze impact op het klimaat, los van onze eigen keuzes, naar beneden gaat.’

Sommige spelers in de toeristische sector proberen duurzame keuzes aantrekkelijker en toegankelijker te maken. Zo organiseert touroperator Byway vliegvrije vakanties doorheen Europa en het Verenigd Koninkrijk, waarbij gebruik wordt gemaakt van treinen, veerboten en bussen. En dat concept slaat volgens eigen cijfers aan. Het initiatief Alpine Pearls verenigt dan weer vakantiebestemmingen in de Alpen die inzetten op autovrij toerisme en duurzame mobiliteit. In het Franse skigebied Les Gets-Morzine krijgen reizigers die met de trein komen 10% korting op skipassen vanaf drie dagen, naast kortingen bij lokale partners.

Daarnaast speelt ook het politieke een cruciale rol, zegt Van Tricht. De uitstoot van broeikasgassen moet zo snel mogelijk omlaag, onder meer door fossiele brandstoffen af te bouwen en in te zetten op alternatieve energiebronnen, eventueel ondersteund met subsidies.

Tegelijk staat klimaatverandering nog te weinig bovenaan de politieke agenda. ‘Er is een langetermijnvisie nodig’, meent de glacioloog. Maar die botst met de korte termijn waarop politiek vaak werkt. ‘We hebben moedige politici nodig die beslissingen durven nemen.’

Boven op de Hintertux-gletsjer sleeën kinderen over het ijs. Voor hen is het een plek om plezier te maken, zonder dat ze zich noodzakelijk afvragen hoelang die er nog zal zijn. Misschien zullen ze later met warme herinneringen terugdenken aan die dag. Of ze dan nog op dezelfde plek zullen kunnen sleeën, hangt mee af van de keuzes die we vandaag maken.