‘Een stad moet zijn inwoners beschermen en verdedigen, niet aanvallen’

Bunkermentaliteit

Voor inwoners van Sheffield is dit een herkenbare kwestie. Met zijn 4,5 miljoen bomen is de oude Engelse industriestad vandaag een van de groenste Europese steden. Tot 2012 droegen ook 35.000 vooral eeuwenoude straatbomen bij aan dat imago. Maar in de jaren 2010 werden 17.500 daarvan de inzet van jarenlang intens burgerprotest. Het stadsbestuur had besloten dat die moesten wijken voor de heraanleg van stoepen, wegen en straatverlichting.

Onafhankelijk onderzoek uit 2006, besteld door datzelfde bestuur, had nochtans geconcludeerd dat slechts drie procent van de bomen gekapt moesten worden om veiligheidsredenen. Andere hadden onderhoud nodig. Met 25.000 van de 35.000 bomen was niets mis.

Zo hadden de mensen in Sheffield dat aanvankelijk ook begrepen. ‘Er werd gecommuniceerd dat alleen zieke bomen of bomen die ernstige schade aanrichtten, zouden geveld worden’, vertelt Christine King, die in Sheffield deel uitmaakte van het burgerprotest dat volgde. ‘Mensen keken naar buiten en concludeerden: “In onze straat is dat niet het geval.” Vervolgens kwamen ze na een werkdag thuis en waren al hun straatbomen weg.’

Steeds meer vragen rezen. Gestaag zwol het protest aan vanaf 2013. De stad kreeg zoveel vragen binnen dat die de capaciteit om te antwoorden overstegen. Inwoners woonden gemeenteraden bij in de hoop meer informatie én inspraak te krijgen. Er kwamen petities, net als bewustwordings- en informatiecampagnes.

Maar de stad had in 2012 een 25-jarig contract getekend met een privéaannemer en hield jarenlang krampachtig vast aan haar beslissing om duizenden gezonde bomen te kappen. Dat concludeerde The Sheffield Street Trees Inquiry, een grootschalig onafhankelijk onderzoek, achteraf. In het eindrapport uit 2023 staat te lezen hoe het bestuur de verkeerde beslissingen alleen maar opstapelde. Er wordt gesproken over een ‘bunkermentaliteit’ binnen het bestuur, ‘dat haar bevoegdheden uitrekte tot de grenzen van het redelijke’.

Dat gedrag werd net ‘de brandstof voor het protest’, aldus het rapport. Pogingen om dat te breken, maakten de actievoerders steeds strijdvaardiger. ‘En inventiever’, herinnert Chris Rust van Sheffield Tree Action Groups (STAG) zich. ‘We hadden het geluk als grote universiteitsstad veel expertise in onze kringen te hebben. Iedereen bracht iets bij. Eén vrouw was de archivaris van de campagne. Ons communicatiesysteem had een bijna militair karakter. In twintig minuten tijd konden we dertig tot veertig mensen op eender welke plek in de stad krijgen.’

Omdat dialoog met het stadsbestuur uitbleef, gingen sommige burgers over tot directe actie: door onder bomen te staan, verhinderden ze de kap ervan. Calvin Payne en Simon Crump deden het in november 2016 in Marden Road. Ze behoorden bij de eerste actievoerders die werden gearresteerd, omdat het stadsbestuur het betreden van de veiligheidszone onder een boom strafbaar probeerde te maken. ‘Als petities en protest voor het gemeentehuis gewerkt hadden, dan zou het een fantastische wereld zijn’, vertelde Payne enkele jaren later aan de Sheffield Tribune.

De burgerbewegingen probeerden zoveel mogelijk binnen de lijnen van het wettelijke te kleuren en bedachten andere vormen van direct protest. Zo brachten ze alle bomen in kaart die boven privédomein hingen. Daar kon de politie hen niet wegsturen of arresteren, terwijl de bomen door hun aanwezigheid niet konden worden gekapt. ‘Arbeiders kwamen vervolgens in het midden van de nacht met handzagen takken wegzagen van die bomen die boven privédomein hingen,’ vertelt Rust.

‘In enkele dagen tijd organiseerden we nachtelijke patrouilles. Waar arbeiders zich ergens opstelden, stond binnen tien minuten een patrouille klaar om hen te hinderen.’ Het had zijn charme om samen met een andere, vaak onbekende actievoerder, te gaan patrouilleren, herinnert King zich. Maar het was ook erg vermoeiend. ‘Bij daglicht vertrokken de arbeiders weer. Ik ging daarna gewoon naar mijn werk.’

‘Donkere episode’

In 2017 en begin 2018 werden het protest en de reactie erop steeds grimmiger. Net als van de arrestatie van Payne en Crump zijn er talloze beelden online terug te vinden. Een cellist voert een treurlied op voor een boom die daarna wordt gekapt. Gemaskerde actievoerders nestelen zich in de veiligheidszone onder een boom. Een oudere vrouw in roze jas valt neer op de grond bij het tumult dat ontstaat tussen actievoerders en arbeiders van de privéaannemer. Arbeiders en politieagenten worden uitgescholden voor het rot van de straat.

Maar wat doe je als het stadsbestuur niet met jou aan tafel wil gaan zitten? ‘Dan maak je het hen zo moeilijk en duur mogelijk’, zegt Rust. ‘Door ervoor te zorgen dat er 15 arbeiders, 25 veiligheidsagenten en 35 politieagenten nodig zijn om één boom te vellen, bijvoorbeeld.’

Uit bezorgdheid om de kost, de veiligheid en het welzijn van zijn werknemers begon mettertijd ook de privéaannemer te twijfelen aan de aanpak van het stadsbestuur. Net als de politiediensten, die zich vragen stelde of haar manschappen niet beter elders ingezet werden. Ondanks pleidooien bij het stadsbestuur om het over een andere boeg te gooien, werden ze steeds meer onder druk gezet om dwang te gebruiken.

Op allerlei manieren werd getracht het protest de kop in te drukken en actievoerders in diskrediet te brengen. ‘Maar daarmee creëerden ze alleen een veelkoppig monster’, zegt King.

‘Een donkere episode voor Sheffield’, noemt The Sheffield Street Trees Inquiry de hele kwestie rond de bomenkap. ‘Het was duidelijk dat een groot deel van de bomen gezond was en nog vele gezonde jaren voor zich had’, dat ‘de waarde van de bomen werd genegeerd en buurtbewoners niet werden betrokken’.

Voor welgesteld én arm

De actievoerders in Sheffield werden voorgesteld als een kleine minderheid uit een welgesteld deel van de stad. ‘Een oneerlijke afschildering’, zegt het rapport uit 2023 daarover. ‘Het was duidelijk dat de doelstellingen en acties van de actievoerders breder waren. Er was een focus op de bescherming van erfgoed en de vraag om goed bestuur. Het was ook duidelijk dat de bezorgdheden betrekking hadden op de ecologische waarde van bomen, niet alleen voor de eigen buurt maar voor de hele stad.’

De basis, dat waren gewone burgers, zegt Rust. ‘Van overal in de stad, die zich verplaatsten naar daar waar het nodig was. Het is wel zo dat het protest zich meer voordeed in buurten met een hoger opgeleide bevolking, met meer politiek bewustzijn. Het is altijd zo geweest dat de middenklasse de trekker is bij eender welke politieke beweging.’

King vult aan: ‘Als je de grootste moeite hebt om schoenen te kopen voor je kinderen of je auto aan de praat te houden, wat kan je dan doen als je thuis komt en de bomen in je straat zijn geveld? Als het stadsbestuur zegt dat ze geen problemen ondervonden in armere buurten, zeggen ze eigenlijk: “We hebben er geen probleem mee om de levens van de minst fortuinlijken nog erger te maken.” Tot de mensen met meer mogelijkheden hen tegenhouden. Kijk, ik ben een boomknuffelaar. Maar dit ging om veel meer dan bomen. Het ging om de leefbaarheid van de stad.’

In maart 2018 was het ook voor de aannemer genoeg en die schortte de werken op. Het werd het begin van een onverwacht maar succesvol ‘vredesproces’ waarbij actievoerders, de aannemer en stadsbestuur samen aan tafel gingen zitten. Wat begon met scepsis en wantrouwen, mondde na een wissel in het stadsbestuur uit in een nieuw samenwerkingsverband. In 2019 werd het Sheffield Street Tree Partnership opgericht. Dat bracht alle partijen en experten samen om geval per geval te bekijken hoe de infrastructuur te verbeteren mét behoud van bomen en de nodige zorg. King speelt vandaag een belangrijke rol als bemiddelaar bij dat Partnership.

Voor die consultatieve aanpak kreeg Sheffield ondertussen lof van buitenaf. Het Partnership bestelde ook een studie om de waarde van straatbomen uit te drukken in pond, wat nog niet eerder was gebeurd. Het bomenareaal heeft een waarde van 340 miljoen pond (bijna 390 miljoen euro) en een jaarlijkse milieuwaarde van 131.000 pond (150.000 euro).

Gemeenschap

Van de 17.500 bedreigde straatbomen in Sheffield werden er uiteindelijk meer dan 5500 gekapt. Maar vandaag zijn het wel de best beschermde bomen in de stad, zegt King. ‘En er is tenminste inspraak als de stad ergens plannen heeft. Meestal is er geen probleem, maar als dat er wel is, is er een gesprek mogelijk.’

Dat het om meer dan alleen straatbomen ging, laat ook de politieke hervorming uit 2021 zien, die mee voortvloeide uit het boomprotest. 89.700 inwoners stemden voor een nieuw, decentraal bestuurssysteem met gedeelde besluitvorming. 48.700 wilden het traditionele sterk leiderschap behouden.

Over de partijgrenzen heen werden daarop meerdere comités opgericht, waardoor beslissingen niet genomen worden door één burgemeester of schepen maar op veel bredere niveaus. ‘Bomenkap brengt pijn en verlies met zich mee. Zonder bomen is een straat niets anders dan steen en asfalt’, stelt King. ‘Maar het doet ook pijn als een stad, die er is om inwoners te beschermen en verdedigen, hen aanvalt en valselijk beschuldigt.’