Analyse

Capaciteit van Belgisch elektriciteitsnet staat groene transitie in de weg

Oorlog maakt Oekraïne duidelijk dat hernieuwbare energie betrouwbaarder en goedkoper is

Op het industrieterrein van de kerncentrale van Tsjernobyl in de regio Kiev, Oekraïne werden op een oppervlakte van meer dan 3.000 m² zonnepannelen geplaatst.

Thibault Coigniez

27 april 2026 • 13 min leestijd

De oorlog in Oekraïne, waarbij de Russen ongemeen hard uithalen naar de energievoorzieningen, doet de energietransitie in het land versnellen. Dankzij zonne- en windenergie zijn de Oekraïners minder kwetsbaar voor vernieling of sabotage. Maar ook in West-Europa lijkt stilaan het besef te groeien dat gedecentraliseerde, onafhankelijke energiecentrales een dam kunnen opwerpen tegen cyberaanvallen en energieafhankelijkheid.

‘Ons hospitaal blijft draaien tijdens stroompannes. Ongeacht de situatie op het energienet kunnen we onafgebroken voortwerken. Dat is geen luxe in oorlogstijden’, schrijft Olena Yuzvak via mail. Yuzvak is directeur van het centrum voor eerste hulp in Hostomel, een stadje ten noorden van de Oekraïense hoofdstad Kiev.

Vier jaar geleden zag het er nochtans slecht uit. Tijdens de eerste maand van de grootschalige invasie van Rusland in maart 2022, verwoestte een Russische bom het hele hospitaal. Met de hulp van Greenpeace en enkele lokale ngo’s werden de faciliteiten heropgebouwd, onder meer met zonnepanelen en een warmtepomp, waardoor het ziekenhuis volledig energie-onafhankelijk en immuun is voor stroompannes.

Yuzvak ziet grote verschillen met een ander hospitaal in de gemeente, dat nog wel afhangt van het energienet. ‘Tijdens black-outs draait het op noodgeneratoren waardoor een deel van het personeel zich daar dan mee bezig moet houden. Daarnaast slurpt de kostprijs voor diesel een groot deel van het budget op. De kosten voor nutsvoorzieningen van ons hospitaal liggen twee keer lager. Energieonafhankelijkheid is niet alleen betrouwbaarder, maar ook goedkoper.’

De komende jaren zet de Oekraïense regering dan ook volop in op hernieuwbare energie. Tegen 2030 moet het aandeel van groene stroom in de totale energiebevoorrading stijgen van 11% in 2024 naar 27%. Dat moet het aantal stroomonderbrekingen verminderen. Nu Rusland zijn hybride oorlog naar het westen uitbreidt, en om te verhinderen dat ook bij ons het licht uitgaat, kunnen Westerse landen hier lessen uit trekken.

(Het centrum voor eerste hulp in Hostomel, een stadje ten noorden van de Oekraïense hoofdstad Kiev.)

Geen elektriciteit, verwarming of stromend water

Sinds de start van de Russische inval staat het Oekraïense energiesysteem onder zware druk. Voor de oorlog beschikte Oekraïne over 39,5 gigawatt aan energie. Midden maart was dat al geslonken tot amper 9 gigawatt.

Volgens een recent rapport van het Internationaal Energie Agentschap kampte Oekraïne deze winter dus met een tekort van om en bij de 11 gigawatt om in zijn basale energiebehoeften te voorzien.

Dat tekort is het gevolg van de Russische oorlogsstrategie, want sinds het najaar van 2022 viseert het Russische leger de energie-infrastructuur. Uit cijfers van de Oekraïense denktank Dixi Group blijkt dat Rusland al 12.700 drones en 2900 raketten op energiefaciliteiten afvuurde.

Tot maart ging er door die aanvallen al 15 gigawatt verloren. De voornaamste doelwitten waren daarbij de kool- en gascentrales die samen een derde van de Oekraïense energiebevoorrading leverden.

‘We zien ook dat Rusland expliciet aanvallen uitvoert op hoogspanningsstations. Die zijn essentieel voor de veiligheid van de kerncentrales. Maar het zijn kwetsbare knooppunten, want zij verbinden verschillende hoogspanningslijnen met elkaar’, zegt Jan Vande Putte. Als nucleaire energie-expert van Greenpeace reist Vande Putte vaak naar Oekraïne om de toestand van de kerncentrales te monitoren.

Vooral de grootste kerncentrale van Europa in Zaporizja baart zorgen. Die wordt al sinds de start van de invasie door de Russen bezet en ligt momenteel zelfs stil. Dat is een mokerslag voor Oekraïne. Voor de invasie was de centrale in Zaporizja goed voor 30% van de stroombevoorrading.

De afgelopen wintermaanden zat een miljoen Oekraïners zonder elektriciteit, verwarming of stromend water.

Volgens Vande Putte begon sindsdien het gevecht voor de energienetten. ‘De kerncentrale is nog altijd aangesloten op het Oekraïense energienet, terwijl de Russen de centrale met hun eigen energienet in de bezette gebieden willen verbinden. Daarom voerden ze vorig jaar sabotageacties uit op de energielijn naar niet-bezet Oekraïne, waardoor de veiligheid van de kerncentrale in het gedrag kwam.’

De systematische aanvallen van de voorbije vier jaar op de grote elektriciteitscentrales en het hoogspanningsnet plaatsten veel Oekraïense gezinnen zonder stroom. De afgelopen wintermaanden zat een miljoen Oekraïners zonder elektriciteit, verwarming of stromend water. Hele regio’s, waaronder Charkiv en de hoofdstad Kiev, kampten met stroomafkoppelingen die het grootste deel van de dag konden aanhouden.

Zulke stroomtekorten hebben een enorme impact op het dagelijkse leven van de Oekraïners. In Mykolajiv, een kleine stad in het zuiden, voorziet Greenpeace een schooltje van zonnepanelen en batterijen, zegt Vande Putte. ‘Dat stadje kent veel drone- en raketaanvallen en kinderen moeten geregeld naar de schuilkelders. Dankzij de zonnepanelen is er licht en kunnen zij hun huiswerk maken. Dat lijkt iets kleins, maar het is essentieel om dichtbij het front het dagelijkse leven gaande te houden.’

Inspectie van de kerncentrrale van Tsjernobyl

Appetijt voor hernieuwbare energie

Met de plaatsing van zonnepanelen of batterijparken proberen de Oekraïners hun energiesysteem weerbaarder te maken voor Russische aanvallen. In tegenstelling tot gas- of kerncentrales werkt hernieuwbare energie gedecentraliseerd.

Ook Rouven Stubbe merkt dat de Oekraïense overheid haar energiestrategie wijzigde. Als energie-expert bij het onderzoeksproject Green Deal Ukraïna ziet hij hoe de appetijt voor hernieuwbare energie bij de Oekraïense overheid almaar toeneemt.

‘In het begin van de oorlog was er weinig animo voor. Naarmate Rusland zijn aanvallen op de energie-infrastructuur opvoerde, steeg het enthousiasme. Zonnepanelen en windmolens kun je ook veel sneller bouwen dan een kerncentrale. Bij Oekraïense collega’s hoor ik soms het mopje dat ze zonder de Russen nooit zo snel de energietransitie zouden maken.’

Momenteel vinden er in Oekraïne enkele grootschalige projecten plaats, maar de meerderheid is kleinschaliger van aard. Toch kwam er volgens de nationale zonne-energievereniging van Oekraïne vorig jaar in totaal 1,5 gigawatt aan zonne-energie bij. In de regio’s Kiev en Dnipropetrovsk verschenen er zes grote batterijparken die, wanneer de andere bevoorrading platligt, samen rond de 200 megawatt kunnen leveren. Maar uit vrees voor raketaanvallen wordt de exacte locatie ervan niet bekend gemaakt.

‘Dat is een constante afweging die de Oekraïners moeten maken’, zegt Stubbe. ‘Kies je voor een paar kwetsbare punten die je met luchtafweergeschut kunt verdedigen? Of opteer je voor een meer gespreide aanpak met kleinere installaties?’

Voor Stubbe blijft het ook schipperen tussen lange- en korte termijn. ‘Sommige koolcentrales werden al twaalf keer hersteld, maar die blijven aangevallen worden. Je kunt beter investeren in weerbare en gedecentraliseerde alternatieven. Maar dan luidt de vraag of die voor de volgende winter kunnen opgeleverd worden. Wat zelden het geval is. En dus wordt er weer voor quick fixes gekozen die niet lang standhouden.’

Europese integratie

Nochtans heeft Oekraïne veel groeipotentieel voor hernieuwbare energie. In de zuidelijke regio’s, aan de Zwarte Zee, heeft de wind vrij spel. Volgens een studie van de Wereldbank kan Oekraïne tot 250 gigawatt aan windenergie genereren, terwijl het er vandaag amper twee uithaalt.

Na de Russische invasie synchroniseerden de Oekraïense en Moldavische netbeheerders hun energiesysteem in een rotvaart met het Europese net.

Die vooruitzichten spelen ook een rol bij een eventuele toetreding tot de Europese Unie. Nu al behoort Oekraïne tot de Europese Energie Gemeenschap, waarvan het doel is om tot een pan-Europese energiemarkt te komen. Voor de Oekraïners is dit een essentiële stap voor EU-lidmaatschap.

Na de Russische invasie synchroniseerden de Oekraïense en Moldavische netbeheerders hun energiesysteem zelfs in een rotvaart met het Europese net. Ze hanteren nu dus dezelfde netspanning als andere Europese landen.

‘Die synchronisatie laat de Oekraïners toe om niet alleen energie te importeren bij tekorten, bij eventuele lokale overschotten kunnen ze die dan ook exporteren’, zegt Bram Claeys, secretaris-generaal van de Raad van Europese Energieregulatoren (CEER). Dat is de koepelorganisatie van de nationale energieregulatoren in Europa die instaan voor het toezicht op het goed functioneren van de energiesystemen.

Ook Claeys ziet hoe groene stroom onze energiezekerheid kan garanderen. ‘Natuurlijk gaat het om kleinschaligere projecten. Een kerncentrale levert makkelijk 500 tot 1500 megawatt op, waar één typisch windenergieproject op land slechts enkele tientallen megawatt aan energie opwekt. Maar als er zo eentje uitvalt, is dat per definitie minder erg.’

Daarnaast benadrukt Claeys ook het voordeel dat zulke installaties buiten het net om kunnen functioneren. ‘Dat betekent dat ze niet op het energienet moeten zijn aangesloten om te blijven draaien. Als je er een opleginstallatie of iets anders rechtstreeks aan verbindt, blijft de installatie bij stroompannes op het net verder werken.’

Immense black-out

Toch brengen zonneparken hun eigen kwetsbaarheden met zich mee. ‘Hernieuwbare energie wordt sterk aangestuurd via digitale communicatiesystemen. De kwetsbaarheid voor cyberaanvallen vormt dus zeker een aandachtspunt’, zegt Claeys.

In West-Europese landen bleven de Russische aanvallen op Oekraïense energie-infrastructuur een ver-van-mijn-bed-show. Maar op 28 april 2025 zaten plots vijftig miljoen Spanjaarden en Portugezen zonder stroom. Zo’n immense black-out was in West-Europa al decennia geleden.

In een lijvig rapport concluderen onderzoekers van de netbeheerders en regulatoren onder andere dat de hernieuwbare energie-installaties niet de juiste veiligheidsprotocollen hadden. In combinatie met een reeks andere factoren leidde dat tot een stroomstoring. Dat incident deed de alarmbellen afgaan bij andere energieregulatoren. ‘Nog meer dan de invasie in Oekraïne zette deze black-out de zenuwen op scherp’, besluit Claeys.

Netcongestie

Begin dit jaar bleek dat zelfs sabotage in West-Europa niet langer valt uit te sluiten. Zo werden op drie januari enkele elektriciteitskabels in de buurt van Berlijn in brand gestoken. 45.000 gezinnen kwamen dagenlang zonder stroom te zitten. Naar de daders en hun motief blijft het gissen.

‘Wij maken risicoanalyses over de betrouwbaarheid van het hoogspanningsnet in België’, schrijft Carolien Pouleyn, woordvoerder van Elia, het bedrijf dat het net in België beheert. ‘We doen dat op basis van beveiligingsscenario’s. Dat zijn realistische scenario’s die rekening houden met fysieke of cyberdreigingen. Voor die dreigingen bestaat er geen zaligmakende oplossing. We kiezen altijd voor een samenhangende combinatie van preventie, detectie en respons.’

Om veiligheidsredenen gaat Elia niet dieper in op de details. Toch benadrukt Pouleyn het belang van redundantie in het energienet. Dat betekent dat je altijd een alternatief hebt. Zo vermijd je bottlenecks en vermindert het aantal kwetsbare knooppunten.

‘Redundantie is een essentieel principe in de uitbouw en exploitatie van het hoogspanningsnet. Het Belgische net is zo opgebouwd dat het uitvallen van één component moet kunnen worden opgevangen door andere netelementen’, zegt Pouleyn. Door hun gedecentraliseerde werking kunnen hernieuwbare energie-installaties de redundantie van het energienet verhogen.

Maar in België staat de capaciteit van ons elektriciteitsnet de groene transitie in de weg. In december vorig jaar verklaarden netbeheerders Fluvius en Elia dat veel bedrijven moeten wachten op aansluiting op het energienet.

Die congestie merkt ook Frederik Loeckx op, algemeen directeur bij Flux50, een organisatie die een brug slaat tussen de overheid, kennisinstellingen en bedrijven om die laatsten te helpen bij de energietransitie.

Momenteel staan er volgens Loeckx 2000 aansluitingen op het midden- en hoogspanningsnet on hold. ‘Lange tijd was energieonafhankelijkheid geen thema voor onze leden. Maar stilaan leeft de vrees dat ons elektriciteitsnet niet is opgewassen tegen de gevolgen van de energietransitie.’

Extra investeringen in het energienet zijn duur, omslachtig en botsen vaak op veel weerstand. Zo moet het Ventilus-traject de windenergie vanop de Noordzee aan land brengen. Dit proces begon al in 2019, maar door juridische procedures van omwonenden is het 85-kilometer lange tracé zeven jaar later nog steeds onzeker.

Voor Loeckx staan bedrijven voor de uitdaging om via hernieuwbare energie hun afhankelijkheid van het net af te bouwen. ‘Meer en meer vinden batterijsystemen hun ingang op bedrijventerreinen, waar die bedrijven een groot deel van hun verbruik zelf genereren. Door lokale energieproductie en zelfconsumptie worden maatschappelijke kosten uitgespaard. Bovendien worden bedrijven – en dus de economie – ook minder kwetsbaar voor sabotage of onderbrekingen op het net.’

**Ontvang het beste van MO* rechtstreeks in je mailbox**

Schrijf je nu in op onze gratis nieuwsbrieven en wij houden je op de hoogte van wat er gaande is in onze mondialiserende en snel veranderende wereld.

Word proMO*

Vind je MO* waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je van tal van andere voordelen.

Meer weten over proMO*lidmaatschap?

Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.

Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.

Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.

Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief.

Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.