Tshisekedi gebruikt sportevenement als pasmunt voor derde mandaat
Politieke verlengingen voor Congolese president dankzij WK voetbal?
© Arsène Mpiana
© Arsène Mpiana
De kwalificatie van Congo voor het WK voetbal in de VS bracht het land in feeststemming. Maar achter de euforie schuilt ook een politieke agenda, want voor president Tshisekedi opent het sportieve succes de weg naar een derde – ongrondwettelijk – mandaat.
Net voor het einde van de verlengingen van Congo’s laatste kwalificatiewedstrijd voor het WK – tegen Jamaica – bracht een doelpunt van Axel Tuanzebe verlossing. De beslissende voltreffer dompelde het land onder in een ongezien feestgedruis. Les Léopards, de spelers van de nationale ploeg van Congo, hebben 52 jaar na de vorige selectie nog eens een ticket beet voor het bal van ’s werelds populairste sport. Als een van de 48 ploegen mogen ze deze maand de heilige grasmat betreden.
Iedereen in het land kreeg een officiële verlofdag om de selectie te vieren en de spelers werden als nationale helden onthaald. De regering betaalde met plezier de boetes aan de buitenlandse voetbalploegen die hun Congolese spelers, tegen de afspraken in, zagen doorreizen naar de Congolese hoofdstad Kinshasa voor een volksfeestje. Daar gaf de president elke speler een terreinwagen, een premie en een huis cadeau. Voetbal is een staatszaak.
Die president, Félix Tshisekedi, kan de opsteker best gebruiken, want hij moet al anderhalf jaar toekijken hoe de rebellen van M23, met Rwandese steun, een deel van de oostelijke provincies bezetten. Na een goede prestatie van Les Léopards op de Africa Cup of Nations 2025 mag het sportieve uithangbord van de natie nu meespelen op het wereldtoneel.
‘In plaats van zich te richten op de veiligheid en de verbetering van de levensomstandigheden van de bevolking, willen sommige politici de grondwet wijzigen om hun eigen belangen te dienen.’Activist Christophe Muyisa
Op die Africa Cup liet Congo zich overigens niet enkel sportief opmerken. De beelden van een supporter die elke wedstrijd als levend standbeeld Congo’s eerste premier, Patrice Lumumba, verbeeldde, gingen de wereld rond. De supporter, Michel Nkukua Mboladinga, is ondertussen bekend onder de naam Lumumba Vea, waarbij Vea verwijst naar een van de oudste voetbalclubs van Congo. Bij de viering van de nationale ploeg mocht hij mee het podium op, én kreeg hij eveneens een terreinwagen cadeau.
Dat regeringsleiders zo’n prestatie en de symboliek van nationale eenheid op zichzelf willen laten afstralen, is niet ongewoon. Maar in Congo staat er meer op het spel.
‘Fatshi Béton, bedankt voor de overwinning’, stond te lezen op de banners die aan de voorgevel van het parlement werden uitgerold. Fatshi Béton is de koosnaam voor president Félix-Antoine Tshisekedi Tshilombo. Op de drie gigantische doeken, die minister van Sport Didier Budimbu speciaal voor de gelegenheid had laten maken, stond de niet mis te verstane boodschap: ‘Tout droit, Ti na 3’. Ofwel: op naar een derde mandaat voor Fatshi Béton.
Ook dat scandeerde de minister van Sport tijdens wat een viering van de spelers had moeten zijn. Fatshi Béton, voor de gelegenheid gekleed in een jasje met luipaardmotief, liet het zich welgevallen.
De daaropvolgende dagen verscheen de boodschap ‘Fatshi, Ti na 3’ op straatbanners, T-shirts en zelfs op kookpotten. Zo lijkt de selectie voor het WK voetbal het startschot te zijn voor een campagne tot grondwetswijziging om de zittende president – en zijn entourage – langer aan de macht te houden.
En het presidentschap van Félix Tshisekedi begon al weinig grondwettelijk. Nadat hij bij de verkiezingen van 2018 vermoedelijk als tweede was geëindigd, bood uittredend president Joseph Kabila hem de presidentiële macht in ruil voor een deel van de taart. Tijdens die eerste legislatuur wist Tshisekedi die macht van Kabila af te bouwen ten voordele van zijn eigen entourage. Eind 2023 werd hij met 72 procent van de stemmen herkozen, weliswaar ook na gecontesteerde verkiezingen.
© Obed Ntoto
Grondwetswijziging volstaat niet
Om een derde mandaat als president te bekomen, zal voor Tshisekedi een wijziging van de grondwet niet volstaan. Artikel 220 van de huidige grondwet zegt namelijk duidelijk dat aan het aantal mandaten niet gemorreld kan worden. Alleen een volledig nieuwe grondwet zou het aantal presidentiële mandaten kunnen wijzigen, of een presidentschap voor het leven mogelijk maken. Een grondwetswijziging zou eventueel wel als argument gebruikt kunnen worden om de teller van Tshisekedi’s mandaten opnieuw op nul te zetten.
Grondwet geschreven door buitenlanders
Halverwege zijn tweede, en grondwettelijk dus laatste, mandaat laat president Tshisekedi de Congolezen schijnbaar wennen aan het idee dat politieke verlengingen wenselijk zijn. Zelf laat hij al sinds het begin van die tweede legislatuur ballonnetjes op over mogelijke problemen met de huidige grondwet die het land onbestuurbaar zou maken.
Daarbij opperde hij dat die ‘geschreven was door buitenlanders’, of ‘door strijdende partijen’, wat hij problematisch vindt. Deze en andere argumenten worden sindsdien steeds vaker herhaald door getrouwen.
Erik Kennes, onderzoeker aan het Egmontinstituut, ontleedde die argumenten en vond er weinig wetenschappelijke grond voor. De grondwet kwam in 2006 tot stand na de Tweede Congolese Burgeroorlog. Op enkele buitenlandse adviseurs na, van wie alleen een Senegalese adviseur het hele proces volgde, was dat een bij uitstek Congolees proces. De onbestuurbaarheid van het land ligt dan ook eerder aan hoe de grondwet wordt toegepast, dan aan de tekst zelf.
‘De argumenten zijn quatsch, maar als je de leugen voldoende herhaalt, wordt het de waarheid’, stelt Kennes vast. ‘Er zijn altijd wel technische redenen te vinden om de grondwet te wijzigen. Maar nu is absoluut niet het juiste moment.’
Dat vinden ook de leden van de burgerbewegingen Lucha en Filimbi. ‘In plaats van zich te richten op de veiligheid en de verbetering van de levensomstandigheden van de bevolking, willen sommige politici de grondwet wijzigen om hun eigen belangen te dienen’, stelt Christophe Muyisa, activist bij Filimbi.
Het lijdt weinig twijfel dat de discussie over de efficiëntie en de eigenheid van de grondwet vooral een afleiding is van de ware toedracht, namelijk het vasthouden aan de verworven macht. Dat bevestigt ook de campagne die met de nationale voetbalploeg extra kracht wordt bijgezet.
De slogan ‘Ti na 3’ komt ook niet van de president zelf, maar van een regeringslid. ‘Het is voor Tshisekedi belangrijk dat het lijkt alsof het idee voor een derde mandaat van onderuit komt’, legt Kennes uit. ‘Alsof de bevolking hem vraagt om te blijven.’
© Arsène Mpiana
Verdeelde gemeenschappen
Het was dan ook geen toeval dat de kwestie van de grondwetswijziging kort na de vieringen van de kwalificatie hoger op de politieke agenda kwam te staan. André Mbata Mangu, voorzitter van het regerende coalitieplatform Union Sacrée de la Nation, gaf naar eigen zeggen gehoor aan ‘de talrijke steunbetuigingen, overal ten lande en uit de diaspora, voor een initiatief tot grondwetswijziging’ en riep op tot het indienen van voorstellen. ‘Ook dit past in de strategie om dat initiatief vanuit het middenveld te laten komen,’ beklemtoont Kennes, ‘maar de voorstellen zijn makkelijk te sturen.’
Wie vandaag in de gratie van de president wil blijven, drukt openlijk steun uit voor een grondwetswijziging. ‘Maar het verlengen van het presidentiële mandaat is niet enkel in het belang van Tshisekedi, maar ook voor zijn entourage. Het is met name voor de Kasaï-gemeenschap belangrijk dat hij aanblijft, want voor de eerste keer in de geschiedenis van Congo regeert één gemeenschap tegen de andere’, verduidelijkt Erik Kennes. ‘Ondanks het voetbal heeft Tshisekedi het land sterk verdeeld en gemeenschappen tegen elkaar opgezet.’ Als er een machtswissel komt, heeft die gemeenschap dus veel te verliezen.
Wie ook veel te verliezen heeft, zijn zij die gekant zijn tegen het idee van een grondwetswijziging. Modeste Bahati Lukwebo, vicevoorzitter van de senaat, werd aan de kant geschoven omdat hij er naar verluidt nog maar twijfels bij had.
Ondanks het voetbal heeft Tshisekedi het land verdeeld
© Arsène Mpiana
Voetbal en politiek
De populariteit van Les Léopards creëert nu dan wel een politiek momentum voor de president, uitzonderlijk is de politieke recuperatie van voetbal niet. Voetbal en politiek gaan vaak hand in hand, niet enkel, maar ook in Congo.
De introductie van voetbal reflecteerde de ongelijkheid tussen de kolonisator en de gekoloniseerde bevolking. Witte voetbalploegen lieten geen zwarte spelers toe, de sport moest de racistische segregatie bestendigen.
Maar tegen het einde van het Belgische koloniale bewind speelde voetbal een rol in de onafhankelijkheidsstrijd. Een wedstrijd tussen de Brusselse ploeg Union Saint-Gilloise en FC Leopoldville mondde uit in de eerste onafhankelijkheidsopstanden in de Congolese hoofdstad.
Na de onafhankelijkheid bleven voetbalstadions een plaats waar politieke actie of bijeenkomsten plaatsvonden. Voor Mobutu, de dictatoriale president van 1965 tot 1997, was het daarom belangrijk om te vermijden dat voetbalclubs in handen vielen van opposanten.
Om diezelfde reden kwamen onder het presidentschap van vader Laurent-Désiré en vervolgens zoon Joseph Kabila, de belangrijkste voetbalploegen in handen van hun getrouwen.
Hetzelfde gebeurde nadat Tshisekedi aan de macht kwam en het eigenaarschap van de grote clubs naar presidentiële getrouwen ging, met uitzondering van TP Mazembe uit Lubumbashi. Die club bleef in handen van Moïse Katumbi, Tshisekedi’s grootste opposant. Dat documenteerden professoren Kristof Titeca en Albert Malukisa Nkuku (IOB-Universiteit Antwerpen) in 2022.
‘Toch was de controle over de voetbalclubs voor Kabila belangrijker dan voor Tshisekedi’, denkt Albert Malukisa. ‘Kabila was niet echt een voetbalfan en kreeg in de stadions kritische supportersliederen te verduren. In tegenstelling tot Tshisekedi was hij amper in een stadion te zien.’
Voetbalsupporters zijn voor Tshisekedi ook nooit een bedreiging geweest. De UDPS (L’Union pour la démocratie et le progrès social, de partij van de president) staat sterk in de hoofdstad, ook onder supporters. En meer dan in de nationale competitie investeerde de president in de nationale ploeg. ‘Hij moedigde de ploeg persoonlijk aan, bleef geloven in de WK-kwalificatie en voorzag in extra middelen.’
Maar de keerzijde daarvan is een onderfinanciering van de nationale competitie. Die werd vorig jaar abrupt ingekort en het regende opgaves door een gebrek aan middelen om te reizen. Vooral TP Mazembe, de ploeg van opposant Katumbi, werd daar het grootste slachtoffer van, bevestigt Malukisa. En dat is geen toeval, want de ploeg werd steevast gedwarsboomd. ‘Nu Les Leopards zich hebben gekwalificeerd, straalt dat ook op Tshisekedi af. Het geeft zeker een likje verf aan zijn mandaat’, zegt Malukisa.
Wie stopt de bal?
Tshisekedi’s voorganger, Joseph Kabila, had ook ambities om de grondwet te wijzigen en aan de macht te blijven. Maar die pogingen zorgden tussen 2016 en 2018 voor grote volksprotesten. In voetbalstadia zongen voetbalsupporters geregeld: ‘Kabila yebela mandat esili’, ‘Kabila, weet dat je mandaat eindigt’.
De kerkleiders van zowel de katholieke bisschoppenconferentie CENCO (Conférence Episcopale Nationale du Congo), als van de protestantse ECC (L’Église du Christ au Congo), schaarden zich achter de demonstranten. Kabila kreeg de bevolking tegen zich.
Een wedstrijd tussen de Brusselse ploeg Union Saint-Gilloise en FC Leopoldville, mondde uit in de eerste onafhankelijkheidsopstanden in de Congolese hoofdstad.
De netwerken om te mobiliseren staan vandaag zwakker dan tien jaar geleden. De UDPS-militanten, die massaal op straat kwamen tegen Kabila, hebben er nu meer baat bij dat Thisekedi aan de macht blijft. ‘Maar,’ zegt Erik Kennes van het Egmontinstituut, ‘de UDPS was toen sterk verweven met het middenveld in de centrumsteden. Nadat Thisekedi aan de macht kwam, werd dat middenveld afgebouwd, de financiering ervan gestopt en organisaties opgedoekt.
Bisschop Donatien Nshole, voorzitter van CENCO, gaf al aan dat het niet opportuun is om de grondwet nu te wijzigen, maar stelt zich voorlopig diplomatisch op. De bisschoppenconferentie dringt in de eerste plaats aan op een breed vredesproces voor het door conflict geteisterde oosten van het land.
‘Maar Tshisekedi verkoopt een nieuwe grondwet als een oplossing om de inmenging van buurland Rwanda in te dammen’, merkt Kennes op. Zo wordt de oorlog binnengesmokkeld in de discussie.
Om een grondwet te wijzigen moet natuurlijk een twee derde meerderheid in kamer en senaat gevonden worden. Ook dat lijkt niet meteen een probleem. ‘De oppositie in het parlement stelt vandaag nog weinig voor. Hun leiders bevinden zich vooral in het buitenland en ze hebben in beide kamers veel te weinig zetels om een grondwetswijziging te verhinderen’, vat Kennes samen.
De president gaf elke speler en terreinwagen, een premie en een huis
© Arsène Mpiana
Lumumba’s erfenis
Of supporters in WK-stadions T-shirts met ‘Ti na 3’ zullen dragen, is niet uitgesloten. Politieke boodschappen zijn er dan wel verboden, de slogan kan geïnterpreteerd worden als verwijzing naar de derde WK-deelname van Congo. En dat is niet toevallig.
De kans dat Lumumba Vea opnieuw als levend standbeeld tussen het publiek opduikt, is ook levensgroot. De regering beloofde twee- tot driehonderd supporters mee te nemen naar de wedstrijden en er alle kosten voor te betalen. Lumumba Vea zal er waarschijnlijk één van zijn. Al zorgde de aankondiging dat hij lid zou worden van de politieke partij van de minister van Sport (AVC) even voor ophef. Lumumba moest een neutraal symbool blijven, klonk het luid. Het lidmaatschap werd vervolgens alsnog geweigerd in de hoop zijn “neutrale” positie en de schade aan de partij te herstellen. Voetbal mag dan wel politiek gerecupereerd worden, aan Lumbumba’s erfenis worden grenzen gesteld.
President Tshisekedi zelf zal zeker en vast ook afreizen naar de VS. Gezien een militaire overwinning op M23 niet meteen haalbaar is, moet hij alles inzetten op de sportieve strijd.
Deze analyse werd geschreven voor MO*160, het zomernummer van MO*magazine. Vind je dit artikel waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je tal van andere voordelen.
Lees ook
:format(png))