‘De discriminatie van inheemse talen in Latijns-Amerika is een onrechtvaardigheid die je moet aanklagen en bestrijden’

Interview

In gesprek met linguïst Rainer Enrique Hamel

‘De discriminatie van inheemse talen in Latijns-Amerika is een onrechtvaardigheid die je moet aanklagen en bestrijden’

Collage met portretfoto van linguïst Rainer Enrique Hamel
Collage met portretfoto van linguïst Rainer Enrique Hamel

Linguïst Rainer Enrique Hamel doet al vijftig jaar onderzoek naar de positie van inheemse talen in Latijns-Amerika. Hij wijst op de verantwoordelijkheid van de politiek, het onderwijs, maar ook op de eigen trots van de inheemse bevolking. ‘Wanneer een volk zijn taal verliest, lost het op.’

De gemiddelde toerist die kriskras door Latijns-Amerika reist kan zich doorgaans uit de slag trekken met een Europese taal. Spaans en Portugees voorop, aangevuld met Engels, Frans of zelfs Nederlands in perifere gebieden. Rainer Enrique Hamel is als linguïst verbonden aan de Universidad Autónoma Metropolitana (UAM) van Mexico-Stad. Hij noemt het ‘prestigetalen’ (maar daarover later meer). Opgedrongen door de kolonisten zijn ze vandaag dominant op nagenoeg het volledige continent.

Maar onder die dikke, bijna ondoordringbare toplaag van Europese talen speelt er heel wat meer. In Latijns-Amerika en het Caribisch gebied worden nog 556 inheemse talen gesproken. De Unesco schat echter dat 38,4 procent daarvan het gevaar loopt te verdwijnen. Dat komt neer op ongeveer 213 talen.

De maatschappelijke positie van die talen is even divers als het continent zelf. Een greep uit het eindeloze aanbod.

In Paraguay heeft het Guaraní een unieke status verworven, want een aanzienlijk deel van de bevolking met niet-inheemse wortels beheerst de taal. Dit in scherpe tegenstelling tot Bolivia, waar voor de goegemeente, inclusief een groot deel met inheemse wortels, de inheemse talen synoniem blijven voor sociale achterstelling. Het veertienjarige bestuur van Evo Morales, de eerste president die Aymara als moedertaal had, kon dan wel de inheemse trots aanwakkeren, maar die weerspiegelde zich nauwelijks in het taalgebruik.

‘Waar de inheemse taal de sterkste is, moeten de hoofdvakken in die taal plaatsvinden, met het Spaans of Portugees als tweede taal.’

Guatemala leert ons dan weer dat inheemse talen naast elkaar kunnen bestaan op zeer strikte scheidslijnen. Waar het ene dorp Q’anjob’al spreekt, drukt het dorp in de aanpalende vallei zich uit in het Chuj. Dat heeft uiteraard met geografie te maken, maar ook met de burgeroorlog die hele bevolkingsgroepen op drift joeg. Treffen de dorpelingen elkaar, dan trekken ze zich uit de slag met rudimentair Spaans.

Taal is een heet hangijzer in Latijns-Amerika, en uitermate politiek. Tijdens de afzonderlijke burgeroorlogen, zoals die van Guatemala en Peru, associeerden de militaire regimes inheemse talen met rebellie, waardoor veel inheemsen ervoor kozen hun eigen taal niet meer buitenshuis te spreken.

Een leraar toont letters uit de Maka-taal op een school voor kinderen van de inheemse Maka-gemeenschap in Mariano Roque Alonso, Paraguay, 2019.

Een leraar toont letters uit de Maka-taal op een school voor kinderen van de inheemse Maka-gemeenschap in Mariano Roque Alonso, Paraguay, 2019.

Het belang van inheemse talen

In 1995 stelden twee leerkrachten vast dat in het lokale dorpsschooltje van een inheemse regio in de deelstaat Michoacán jarenlang verplicht in het Spaans werd lesgegeven terwijl de leerlingen grotendeels enkel P’urhépecha spraken. Het resultaat was voorspelbaar: weinig vooruitgang en veel afhakers. De twee leerkrachten besloten daar iets aan te doen. Voortaan zouden ze alle vakken, van taal tot wiskunde, niet meer in het Spaans, maar in de eigen taal geven.

In 1999 sloot Rainer Enrique Hamel zich met een onderzoeksteam bij de leerkrachten aan en ontwikkelden ze een volledig eigen wiskundige terminologie in het P’urhépecha. Na twintig jaar onderzoek en samenwerking bracht de documentaire Creciendo juntos (Samen groeien), die Hamel zelf regisseerde, het project internationaal in beeld. De linguïst transformeerde van louter onderzoeker tot activist.

De ervaring in de dorpsschool wees Hamel op het belang van het voorbestaan van inheemse talen. Politieke steun is daarbij onontbeerlijk, maar ook de erkenning in het onderwijs. Een voorbeeld daarvan vinden we zelfs in Europa. In Spanje is het Baskisch in opmars omdat de taal erkend en gepromoot wordt en er les in wordt gegeven. In Frankrijk neemt het gebruik ervan af omdat ze er geen erkenning krijgt en er niet in onderwezen wordt.

Inheemse talen lijken in elk land van Latijns-Amerika een andere realiteit te kennen. Wat is uw algemene diagnose van hun situatie op dit moment?

Rainer Enrique Hamel: ‘Over het hele continent, Brazilië inbegrepen, staan inheemse talen onder druk van verdringing. Heel veel talen hebben minder dan 10.000 sprekers en lopen, afhankelijk van de regio, het risico om te verdwijnen. In meer verstedelijkte gebieden is dat risico groter, want talen met een paar honderd sprekers, diep in het Amazonegebied en ver van westerse invloed, hebben soms meer overlevingskans. Al die groepen worden verdrongen door de koloniale talen, maar tegenwoordig ook door elektronische communicatie, en uiteraard steeds meer door het Engels.’

Wat is de positie van inheemse talen in het onderwijs van de verschillende Latijns-Amerikaanse landen?

Rainer Enrique Hamel: ‘In de meeste landen met een significante inheemse bevolking bestaat een vorm van tweetalig onderwijs. Dikwijls is dat een apart programma voor inheemse kinderen, vaak beperkt tot de lagere school. Dat is het geval in onder meer Brazilië. In Mexico bepaalt de wet letterlijk dat inheemse kinderen onderwijs moeten krijgen in hun eigen taal én in het Spaans. Vergelijkbare wetten bestaan in andere landen. Het probleem is dat de staat niet verplicht wordt om dat onderwijs ook consequent en betekenisvol aan te bieden.’

‘De staat moet een beleid voeren waarin die talen gebruikt worden in sociaal relevante, prestigieuze contexten. De school is een plek van prestige.’

‘We moeten die logica omdraaien. Waar de inheemse taal de sterkste is, moeten de hoofdvakken in die taal plaatsvinden, met het Spaans of Portugees als tweede taal. Het project waar ik aan meewerk toont het belang daarvan enorm goed aan. Kinderen leren nu eenmaal het best in hun eigen taal.’

‘Overal waar kinderen thuis een andere taal spreken dan op school, zijn de resultaten desastreus. Wetenschappelijk is aangetoond dat als je complexe vakken, zoals wiskunde, in de eerste jaren in de inheemse taal aanbiedt, die vaardigheden later overdraagbaar zijn naar het Spaans, met veel betere onderwijsresultaten.’

Het gevaar van discriminatie

Zijn er wetenschappelijk gezien nog voordelen voor een kind om de taal van de ouders en grootouders aan te leren?

Rainer Enrique Hamel: ‘Op die vraag bestaat geen eenduidig antwoord. Er is het pedagogische argument dat ik hiervoor aanhaalde, maar er is ook een antropologisch-linguïstisch antwoord. De diversiteit van de verschillende talen is een grote schat die in grammatica en woordenschat een specifieke kijk op de wereld uitdrukt. Maar daar schuilt evengoed een gevaar in: het kan het romanticisme van de onderzoeker aanwakkeren, een gevoel dat niet noodzakelijk gedeeld wordt door de betrokken bevolking. Die moet werken, eten, overleven en daarvoor hebben mensen Spaans nodig, een taal die de kennis van moderne zaken beter uitdrukt.’

‘Een groot probleem van inheemse gemeenschappen is dat ouders zich er juist verzetten tegen het gebruik van de inheemse taal op school. Ze geloven niet dat je er belangrijke dingen mee kan doen. Dat is wetenschappelijk onjuist, maar het is een logische gedachte.’

Hoezo?

Rainer Enrique Hamel: ‘Omdat het een sociale werkelijkheid is. Ik hoef je niet te vertellen dat discriminatie tegen inheemsen een groot probleem is. En die wordt, onder andere, gevoerd via de discriminatie van hun talen. Er wordt gezegd dat het geen echte talen zijn, maar dialecten. Het heet dat hun talen geen grammatica hebben, dat je er niets relevants mee kan uitdrukken. Wetenschappelijk klopt dat niet, maar sociaal is het een realiteit. Veel inheemsen hebben dat standpunt geïncorporeerd.’

‘Als leerkrachten na 500 jaar kolonisatie zich er niet van kunnen overtuigen dat hun eigen taal waardevol is, wordt het moeilijk.’

Vandaar de belangrijke rol die u de staat toedicht.

Rainer Enrique Hamel: ‘Inderdaad. De staat moet een beleid voeren waarin die talen gebruikt worden in sociaal relevante, prestigieuze contexten. De school is een plek van prestige, maar een taal moet ook gebruikt worden in de rechtspraak in inheemse gebieden, in de gezondheidszorg en in de politiek.’

‘In sommige regio’s werkt dat. In Brazilië, bijvoorbeeld, bestaat al twintig jaar een programma op gemeentelijk niveau om minderheidstalen, inheems of van migranten, co-officieel te verklaren. Sommige gemeenten in het Amazonegebied hebben drie inheemse co-officiële talen. De taal moet dan aanwezig zijn in het lokale bestuur.’

‘We zien nu zelfs banken personeel zoeken dat inheemse talen spreekt. Net zoals kinderen beter leren in hun eigen taal, is het ook goed voor zaken om de mensen in hun eigen taal te bedienen.’

Trots op eigen cultuur

Goede initiatieven, maar zijn het geen uitzonderingen?

Rainer Enrique Hamel: ‘Ja, maar het zijn stappen in de goede richting. Het probleem is dat overal op het continent lokale projecten lopen die onzichtbaar gemaakt worden door het officiële beleid dat er niet over spreekt. Het project in Michoacán waar ik al dertig jaar aan meewerk, wordt door het Mexicaanse ministerie van Onderwijs niet eens vermeld.’

Bestaan er gemeenschappen die eenstemmig trots zijn op de eigen taal en cultuur?

Rainer Enrique Hamel: ‘Er zijn heel militante regio’s, zoals Cauca in Colombia. Daar bestaat een mengvorm van Afro-afstammelingen en de oorspronkelijke inheemse bevolking.’

‘In de Cauca-vallei besef je dat er ook een economisch aspect aan dit hele verhaal zit. Het is niet toevallig dat Cauca een regio is waar de inheemse gemeenschappen relatief welvarend zijn, met belangrijke landbouwproductie. De steden zijn afhankelijk van het voedsel dat zij produceren. Ze hebben als drukmiddel al steden geblokkeerd en de voedselaanvoer stilgelegd.’

‘Daarmee vormt Cauca een uitzondering. Over het algemeen is de inheemse bevolking in Latijns-Amerika wél arm, precies omdat de vruchtbare valleien door de kolonisatoren werden ingenomen en de inheemse bevolking de bergen in moest, naar de armere, drogere gebieden.’

Zijn er behalve politiek beleid nog andere factoren die het belang van een inheemse taal kunnen ondersteunen?

Rainer Enrique Hamel: ‘Beleid is noodzakelijk, maar moet aangevuld worden met twee zaken. Ten eerste moeten de inheemse volkeren zelf ontwaken en trots zijn op de eigen cultuur. Dat gebeurt in Bolivia, Peru en in sommige gebieden met een inheemse meerderheid, zelfs in de steden. Lima, de hoofdstad van Peru, heeft bijvoorbeeld een enorme inheemse bevolking, net zoals Mexico-Stad. Veel jongeren daar pikken hun taal weer op en beginnen erin te rappen. Dat zijn interessante, moderne evoluties, zij het vaak een stedelijke, gemengde vorm.’

‘Even belangrijk is dat de meerderheid in de maatschappij openstaat voor diversiteit. Als dat niet gebeurt, wordt het zeer moeilijk. En vandaag zien we, van de Verenigde Staten tot Colombia, een golf van rechts en extreemrechts die niet gunstig is voor inheemse volkeren. Zij hangen het ideaal van eentaligheid aan, een ideaal dat teruggaat tot de Franse Revolutie. In de periode net na de revolutie werden minderheidstalen actief weggewerkt. Er bestaat dus een model van eentaligheid en culturele homogeniteit.’

‘Talen zijn instrumenten van macht, geen neutrale spiegels. Maar taal heeft naast een communicatieve en een cognitieve functie nog een functie: die van identiteit. Wanneer een volk zijn taal verliest, verliest het zijn identiteit en lost het doorgaans op als apart volk.’

Veel jongeren in steden pikken hun taal weer op en beginnen er in te rappen, zoals deze Boliviaanse jongeren in het Aymara doen.

Veel jongeren in steden pikken hun taal weer op en beginnen er in te rappen, zoals deze Boliviaanse jongeren in het Aymara doen.

De onrechtvaardigheid van prestigetalen

In Bolivia sprak president Evo Morales die visie van eentaligheid actief tegen. In 2009 werden maar liefst 36 inheemse talen officieel erkend. Wat is de situatie vandaag?

Rainer Enrique Hamel: ‘Morales was veertien jaar aan de macht, voerde goede sociaaleconomische programma’s, maar had toch vooral het geluk te kunnen regeren met de rugwind van een langdurige economische hausse. Zo ontstond wat je een inheemse middenklasse zou kunnen noemen: mensen met inheemse achtergrond, die een hoger inkomen hebben, meer consumeren en meer verwachten. Dat ze inheems zijn, betekent echter niet dat ze strijden voor taalbehoud. Er is een hele stroming van inheemse mensen die vooral Boliviaan willen zijn, punt. Al zetten ze hun inheemse identiteit strategisch in wanneer ze het nuttig achten.’

In Paraguay heeft het Guaraní een unieke positie. Er zijn zelfs blauwogigen met Duitse achternamen die het spreken.

Rainer Enrique Hamel: ‘Paraguay is het enige land waarvan een groot deel van de bevolking tweetalig is: Spaans én Guaraní. Mensen uit alle sociale klassen spreken het, ook uit de hogere klasse.’

‘De wortels daarvan liggen in de kolonisatie. De jezuïeten gebruikten het Guaraní in hun missiedorpen, in plaats van het Spaans op te leggen. Daarnaast voerde Paraguay door haar hele geschiedenis heen oorlog met Brazilië en Argentinië. De eigen taal werd een manier om zich af te zetten tegen de grote buren. Zo groeide het uit tot een nationale taal. Maar vergis je niet, ernaast bestaan nog zestien inheemse minderheidstalen met veel minder sprekers, en die staan wél op de rand van uitsterven.’

Wat is na vijftig jaar onderzoek het grootste misverstand over inheemse talen?

Rainer Enrique Hamel: ‘Dat inheemse talen simpel zouden zijn, dat je er weinig mee kan uitdrukken. Dat is volledig fout. Wie kinderen écht met de grammatica en woordenschat van hun eigen taal laat werken, ziet precies het tegenovergestelde: een complexiteit en rijkdom die vaak groter is dan in het Spaans, het Engels of het Frans.’

‘Ik publiceer in het Frans, Duits en Spaans, de talen die ook mijn kinderen spreken. Voor hen is die talenkennis een pluspunt. Daarom noem ik het “prestigetalen”. Maar inheemse kinderen met dezelfde intelligentie als de mijne maar met een andere talenkennis, vechten tegen discriminatie. Die onrechtvaardigheid moet je zichtbaar maken, aanklagen en bestrijden.’

Dit interview werd geschreven voor de MO*special over onderwijs. Dit extra nummer kwam er in opdracht van de VVOB - education for development.

Vind je dit artikel waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je tal van andere voordelen.

Word proMO*

MO* heeft geen betaalmuur en is er voor iederéén. Dat kan alleen dankzij de steun van proMO*s, want diepgravende journalistiek kost tijd en geld.

Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.

Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.

Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.

Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief.

Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.

Per maand

€4,60

Betaal maandelijks via domiciliëring.

Meest gekozen

Per jaar

€60

Betaal jaarlijks via domiciliëring.

Voor één jaar

€65

Betaal voor één jaar.

Ben je al proMO*

Log dan hier in