‘Mensen onderschatten de impact van literatuur, dat net helpt empathie ontwikkelen’

Desirée Custers studeerde Arabisch aan de KU Leuven en werd in 2019 genomineerd voor de Vlaamse Scriptieprijs met haar tekst Arabische Science Fiction: een literaire lens om de Arabische Wereld te zien. Al in 2017 richtte ze EWANA mee op, het Center for Cultural Understanding dat zich richt op culturele uitwisseling en begrip tussen Europa, West-Azië en Noord-Afrika. En op dat platform heeft ze de Contemporary Arab(ic) Literature Encyclopedie (CAL) geplaatst, een digitale catalogus die Arabisch(e)talige romans, toneelstukken, kortverhalen en memoires vanaf 1945 in kaart brengt.

‘Toen ik Arabisch begon te studeren, wou ik dat via literatuur doen. Ik lees graag, kan helemaal opgaan in een verhaal en neem zo de taal ook sneller op. Maar een geschikt boek vinden was lastig’, glimlacht Custers.

Ze zocht een plek die Arabischtalige boeken samengebracht, zodat ze gericht kon kiezen. Maar het bestond nog niet. Bovendien had ze ook vertalingen nodig om te weten wat ze las. ‘Ik merkte hoe groot de kloof was tussen het Arabische aanbod en wat daarvan in westerse talen beschikbaar was. Dat intrigeerde me. Want wat weet ik niet omdat ik de taal niet ken?’

Custers begon een overzicht van verhalen aan te leggen. ‘Het werd een obsessie’, vertelt ze lachend. ‘Maar wel een boeiende.’ Zo las ze niet alleen literatuur, maar ook artikelen over die literatuur. ‘Waarom werd er plots een reeks vrouwelijke Libanese auteurs naar Europese talen vertaald? Daar was een reden voor.’

Impact van literatuur

Custers vertelt hoe ons beeld van Arabisch(e)talige literatuur sterk bepaald wordt door vertaal- en marktgedreven dynamieken. ‘De markt voor Nederlandstalige fictie krimpt, maar dat geldt nog meer voor vertalingen uit Arabisch(e)talige literatuur. Uitgeverijen kiezen voor boeken die rendabel zijn, maar ze kunnen zelf geen Arabisch lezen waardoor ze zich enkel kunnen baseren op vertaalde boeken. Vaak kiezen ze dan ook voor politiek actuele thema’s of bekende auteurs.’

Ze geeft het voorbeeld van Naguib Mahfouz die in 1988 de Nobelprijs voor literatuur won. Daardoor begonnen uitgeverijen zijn boeken vertaald uit te geven, want ‘ze dachten dat iedereen Mahfouz zou willen lezen’.

Maar dat selectieproces geeft volgens Custers maar een beperkt deel van de bestaande literatuur weer. ‘Er zijn zoveel verhalen die je niet kent of vindt, omdat niet alle Arabische literatuur is vertaald.’

Ze somt romans op over ziekte, voetbal, muziek, textiel, maar ook satirische boeken over conflicten, of Arabische bewerkingen van Europese klassiekers. ‘Het is fascinerend hoe een Griekse tragedie als Oedipus in een Arabische adaptatie een ironische wending krijgt. Herkenbaar, maar toch anders.’

Die speelsheid geldt ook voor literatuur die ernstige actuele onderwerpen aansnijdt, zoals de Europese migratiecrisis. Yūrū, dat verwijst naar het woord Euro, van Nathīr al-Zuʿabī, is ook opgenomen in de encyclopedie van Custers. In deze fantasieroman verandert een jonge man langzaam in staal, waarna hij zich aansluit bij een samenleving waartoe metalen voorwerpen, zoals de Euromunt, behoren. Op een fantasierijke manier wordt het thema migratie aangesneden, aan de hand van een Euromunt dat makkelijk grenzen overschrijdt.

Ook Katībah Sūdāʾ (De zwarte brigade) van Muḥammad Mansī Qandīl verrast. De roman vertelt een vergeten hoofdstuk uit de geschiedenis, waarin honderden tot slaaf gemaakte strijders uit Egypte en Soedan tussen 1863 en 1867 voor Napoleon III in Mexico gingen vechten. ‘Het verband tussen Frankrijk, Soedan en Mexico is toch verbluffend’, glimlacht Custers.

‘Daarnaast zijn er verhalen waarin persoonlijke verhoudingen symbool staan voor de ongelijke relatie tussen Europa en de Arabische wereld’, zegt ze. ‘Die verhalen tonen op een subtiele manier hoe westerse mogendheden kansen van mensen in Arabische landen afnemen.’

Literatuur leert ons veel, vindt Desirée Custers. Ze scherpt ons inlevingsvermogen aan, prikkelt onze verbeelding en vergroot onze nieuwsgierigheid naar de wereld. ‘Mensen onderschatten vaak de impact van literatuur. Verhalen raken aan ervaringen uit het eigen leven. Lezers bekijken die ervaringen dan opnieuw, bewuster, en scherper. Het is een innerlijke beweging die helpt om empathie te ontwikkelen voor de ervaringen van anderen, omdat je ze niet alleen rationeel maar ook emotioneel begrijpt.’

Daarnaast beïnvloedt literatuur hoe we naar mensen en regio’s kijken. Custers verwijst naar de Palestijns-Amerikaanse literatuurwetenschapper Edward Saïd, die in zijn boek Oriëntalisme (1978) beschreef hoe westerse schrijvers en wetenschappers het Oosten op stereotiepe manier voorstelden.

‘We kozen bewust voor de term “West-Azië” in plaats van “het Midden-Oosten”, omdat die geografisch minder eurocentrisch is.’

‘Saïd vergeleek literatuur uit verschillende talen en culturen om te begrijpen hoe mensen verhalen over de wereld en elkaar vertellen. Hij zag dat als een tegengif voor stereotypering.’

‘Door te kijken naar verhalen die mensen over zichzelf schrijven, en niet naar hoe anderen hen afbeelden, kunnen culturen elkaar op een gelijkwaardige manier ontmoeten. Vertalen en vergelijken helpen ons hierbij. Als Saïd nog leefde, zou hij het daar vast mee eens zijn’, lacht ze.

Schrijven is politiek

De online encyclopedie biedt inspiratie aan vertalers en uitgeverijen, maar ook lezers die niet alleen via politieke- of non-fictie-analyses inzicht wil krijgen in de Arabische wereld, vinden er hun gading. ‘Een groot deel van de Arabisch(e)talige fictie staat in wisselwerking met ingrijpende sociale en politieke gebeurtenissen, zoals de Palestijnse catastrofe van 1948 (de Nakba; red.) of de Egyptische Vrije Officieren-revolutie van 1952.’

Dat is geen toeval, want in die tijd hadden schrijvers een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zij moesten optreden als denkers die antwoorden formuleerden op belangrijke gebeurtenissen.

Dankzij vertalingen van Sartres ideeën over la littérature engagée, kreeg in de jaren ‘50 het begrip iltizām (engagement; red.) een centrale plaats in de Arabische schrijverswereld. ‘Schrijvers werden een soort Homo Universalis, een denker, zoals die in Europa ook bestond, die zich in alles interesseert, van astrologie tot de medische wereld. Ze schreven met een politiek doel.’

‘Dat betekent niet dat schrijvers letterlijk over bijvoorbeeld het feminisme als het juiste antwoord schreven’, legt Custers uit, ‘Maar ze maakten het wel op een subtiele manier duidelijk, zoals in Imraʾa Nāiḥa’ (Een succesvolle vrouw; red.), een kortverhaal van Suhayr al-Qalamāwī’.’

Daarin voelt het hoofdpersonage Naʿīma zich aangetrokken tot de baas van het kapsalon waar ze werkt, maar verdwijnt die aantrekking wanneer hij met een rijke vrouw trouwt. Samen met haar moeder keert Naʿīma terug naar hun dorp, waar ze een eigen kapsalon opent, wat een groot succes wordt. En dat staat dan weer symbool voor haar herwonnen onafhankelijkheid en zelfbeschikking.

‘Andere mooie voorbeelden van verhalen met een politiek doeleinde, zijn de novelles van Ghassān Kanafānī’, vertelt Custers. ‘Ze tonen hoe narratief, herinnering en verzet rond de Palestijnse kwestie met elkaar verweven raken, zonder dat literatuur louter propaganda wordt.’