Libanees auteur Kim Ghattas: ‘We verstaan de trieste kunst van verder leven ondanks de oorlog’

‘Volgens mij is er 50% kans dat ik word koud gemaakt, vrij kort na mijn aantreden al.’ Het zijn niet bepaald woorden die je verwacht van iemand die als rector magnificus werd aangesteld. Maar toch is het precies wat Malcolm Kerr tegen zijn dochter Susan zei, net voor zijn vertrek naar Libanon om er de leiding te nemen over de American University of Beirut (AUB). 

We schrijven 6 juni 1982. Een maand later valt Israël Libanon binnen. Als Kerr in het land aankomt om er zijn nieuwe positie te bekleden, belandt hij in het midden van een vreselijke oorlog, waarin Libanezen tegenover Libanezen staan en buitenlandse mogendheden, zoals Israël en Iran, zich hard laten gelden. 

De voorspelling van Kerr wordt op 18 januari 1984 bewaarheid. Op weg naar zijn kantoor in het AUB schieten twee schutters hem die dag neer. De familie heeft jarenlang het raden naar wie de daders zijn. 

‘Ik heb met heel wat Amerikaanse overheidsfunctionarissen gesproken, ook voormalige CIA-agenten’, vertelt Kim Ghattas. Als journaliste versloeg Ghattas het Midden-Oosten voor onder meer de BBC en met De beste Amerikaan is ze aan haar derde boek toe. ‘Maar ik kreeg te horen: “Ah ja, Malcolm Kerr, daar hebben we niet echt naar gekeken.”’ 

Zo snel mogelijk weg

Het hoofd van de Amerikaanse universiteit in Beiroet wordt vermoord en zijn eigen overheid maalt er niet om? 

Kim Ghattas: ‘Ja. Dat was de grote verrassing toen ik me op deze zaak stortte, dat die moord niet werd onderzocht. Waren het de Israëli’s? Waren het de Palestijnen? Waren het de christelijke milities? Waren het de Syriërs of de Iraniërs? Niemand wist iets en al zeker de familie Kerr niet.’ 

Is daar een verklaring voor? 

Kim Ghattas: ‘Wel, er was dus een oorlog gaande in Libanon. Enkele maanden voor de moord op Kerr, op 23 oktober 1983, was er een bomaanslag op de kazerne van de Amerikaanse mariniers in Beiroet, waarbij 241 Amerikaanse militairen stierven. De VS wilden zo snel mogelijk weg uit Libanon en dat werd ook de belangrijkste prioriteit voor de regering-Reagan.’ 

‘De moord op Kerr was vreselijk nieuws voor de Verenigde Staten, maar ik denk dat het aanzien werd als de zoveelste negatieve headline uit Libanon. Daarom deed de Amerikaanse overheid dus geen enkele moeite om achter de daders aan te gaan.’

‘Het zou nog tien jaar duren vooraleer Andrew, de zoon van Malcolm, die op dat moment voor de National Security Council werkte, per toeval een document ontdekte over de moord op zijn vader. Het is echt ongelofelijk dat het op zo’n manier is gegaan.’

Empathie voor Arabieren

Dat document bevatte een onderschept telefoongesprek van na de moord, tussen een van de schutters en de Iraanse ambassadeur. Het spoor liep dus naar Teheran. 

Kim Ghattas: ‘Inderdaad, door mijn research ben ik erachter gekomen dat Kerr het eerste slachtoffer is geworden van een gerichte politieke moord door een Iraanse militie. Zijn zaak zegt daarom ook zoveel over welke spelers er in het Libanon van 1982 actief waren. Maar ook zijn levensverhaal is bijzonder interessant, want het werpt een licht op hoe het verkeerd gelopen is in de verhoudingen tussen de Verenigde Staten en het Midden-Oosten.’

Wat vertelt zijn verhaal ons dan precies?

Kim Ghattas: ‘In het begin van de twintigste eeuw exporteerden de Amerikanen hun onderwijs naar Libanon. Ze hielpen er mee met de ontwikkeling van universiteiten en hospitalen. Dat gebeurde door missionarissen, maar het aangeboden onderwijs was seculier. In die tijd werden de VS in het Midden-Oosten gezien als tegengesteld aan de Europese mogendheden, want dat waren koloniale machten.

‘Maar de VS werden ook geassocieerd met een ideaal: vrijheid. Het is in die context dat de AUB ontstaan is. Zowel de regio als de universiteit lagen Kerr na aan het hart. Hij was het kind van ouders die aan de AUB werkten, sprak vloeiend Arabisch en kende de Arabische cultuur door en door. Een vriend van Malcolm Kerr omschreef hem daarom als de beste Amerikaan die naar het Midden-Oosten kon komen.’ 

‘In Kerrs academisch werk schemert die liefde duidelijk door, maar het weerhield hem er niet van om kritiek te uiten op de politieke ontwikkelingen in de Arabische wereld. Alleen deed hij dat steeds met veel empathie voor de Arabieren – wat nu trouwens volledig ontbreekt in het Amerikaanse buitenlandbeleid.’

U situeert het moment waarop die positieve perceptie kantelde in de jaren 80. 

Kim Ghattas: ‘Inderdaad. Zelfs ten tijde van de Vietnamoorlog werd er in het Midden-Oosten nog naar Amerika gekeken als de belichaming van een ideaal. Maar in de jaren 80 werd het beeld toch vooral dat van een imperialistische machine. In navolging van ayatollah Khomeini vonden veel Libanezen vanaf dan ook dat de enige goede Amerikaan een dode Amerikaan was. In dat opzicht is de moord op Malcolm Kerr dus een keerpunt. Maar zijn persoonlijkheid kwam dus helemaal niet overeen met die van een agressieve imperialist.’

Opgroeien in schuilkelders

In die periode woonde uw familie ook in Beiroet. Hoe heeft u die tijd beleefd? 

Kim Ghattas: ‘Mijn familie woonde op de scheidslijn tussen Oost- en West-Beiroet. Tijdens de oorlog was dat ook de demarcatielijn tussen de strijdende partijen, een no man’s land. Ik kan me als kind nog heel goed het moment herinneren waarop West-Beiroet helemaal werd afgesloten en we niet meer naar school konden gaan. Door mijn research weet ik dat dat in februari 1984 geweest moet zijn, vlak na de dood van Malcolm Kerr.’ 

‘Jaren eerder is er trouwens een Belgische televisieploeg bij ons langsgekomen om een reportage te maken. Mijn moeder was toen zwanger van mij. Als ik die reportage bekijk, vraag ik me af hoe we dat in godsnaam hebben overleefd.’ 

‘Als kind sliep ik samen met mijn familie op de gang om ons te beschermen tegen de bombardementen. Toen Israël in 1982 Libanon binnenviel, hebben we uren staan wachten op een bus die ons naar Syrië zou brengen. Ik ben voor een groot deel opgegroeid in schuilkelders.’

Scharnierpunten

In het boek koppelt u de moord op Kerr aan het grotere politieke plaatje. Waarom kiest u voor die aanpak? 

Kim Ghattas: ‘Mijn eigen leven is, tot op de dag van vandaag, door oorlog getekend. Maar dat is ook wat me altijd gedreven heeft om te schrijven en om journalist te worden. Ik probeer te begrijpen hoe dit allemaal in elkaar zit. Dan voel ik me ook iets minder machteloos. Door mijn inzichten over te brengen op een groot internationaal publiek, hoop ik dat mensen in andere delen van de wereld ook begrijpen hoe we op dit punt zijn aangekomen.’ 

‘In Europa, in de VS, of in Pakistan voelen ze evengoed de gevolgen van de oorlog die nu woedt in het Midden-Oosten. Als we begrijpen hoe dit conflict is ontstaan, zal er nog niet meteen een oplossing komen. Maar het is wel een startpunt. Het is een basisvereiste om een weg vooruit te vinden. Ik hoop dat dit boek daarbij helpt.’

In uw vorige boek, Zwarte golf, schrijft u dat het jaar 1979, met onder meer de Iraanse Revolutie, een scharnierpunt is geweest in de geschiedenis van het Midden-Oosten. Kan u dat nog even uitleggen? 

Kim Ghattas: ‘1979 markeert de geboorte van de rivaliteit tussen Saoedi-Arabië en Iran. Die heeft een grote geopolitieke impact in de regio gehad, omdat tegenstellingen tussen sjiieten en soennieten plots op de spits werden gedreven en zo het begin inluidden van het sektarische geweld in het Midden-Oosten.’ 

‘In De beste Amerikaan leg ik het scharnierpunt voor Libanon in 1982, want in dat jaar botst de Israëlische invasie van Libanon op de Islamitische Revolutie. (Hezbollah werd in dat jaar met de steun van Iran opgericht als een sjiitische verzetsbeweging, red.).’ 

Is 7 oktober 2023, toen Hamas een grootschalige terreurraid op Israël uitvoerde, een nieuw keerpunt?

Kim Ghattas: ‘Dat is het zeker. Israël heeft de oorlog die erop volgde, aangegrepen om zijn stempel te drukken op heel het Midden-Oosten. Je hoort premier Netanyahu nu opscheppen over hoe Israël een oorlog aan het voeren is op zeven fronten: Gaza, de Westelijke Jordaanoever, Libanon, Jemen, Irak, Syrië en Iran. Hij zegt dat hij al veertig jaar op deze oorlog zit te wachten. De parallellen met hoe Israël zich vandaag in Libanon gedraagt en de invasie van 1982 vallen me sterk op.’

‘Het doel van de toenmalige defensieminister Ariel Sharon was om de Palestijnse bevrijdingsorganisatie PLO uit Libanon te verdrijven. Hij wilde de Palestijnse zaak volledig begraven. Het andere objectief was om de macht van de Syrische president Hafez al-Assad in te perken (Syrië had toen tienduizenden troepen in Libanon die tegen het Israëlische leger vochten, red.).’ 

‘Netanyahu streeft nu gelijkaardige doelen na. Hij wil Hezbollah, net als de PLO, volledig uitroeien in Libanon. In 1982 probeerde Israël een christelijke regering in Libanon te installeren. Die zou een bondgenoot zijn. Nu streeft het om dezelfde reden een vredesverdrag na met de Libanese overheid. Aan het Assadregime in Syrië is ondertussen een einde gekomen.’

Ongeziene schaal van vernieling

U woont nog steeds in Beiroet. Hoe bent u de voorbije jaren doorgekomen? 

Kim Ghattas: ‘Als Libanezen verstaan we de trieste kunst van verder te leven ondanks de oorlog. Zo’n leven is tegelijk erg normaal en heel surreëel. Je ziet kinderen naar school gaan en ouders naar het werk vertrekken, er gaan nieuwe restaurants open en vrienden komen samen voor een lunch op zondag. En ik ga naar de spinningles.’ 

‘De Israëlische bezetting van het zuiden van Libanon is geen traditionele bezetting, it’s an occupation of rubble.’

‘Maar heel de dag hangt er een Israëlische drone boven je, waarvan het gezoem je tegen de avond barstende hoofdpijn bezorgt. Tegelijk lees je dan al die vreselijke headlines over de vernietiging in het zuiden. De Israëlische bezetting daar is geen traditionele bezetting, it’s an occupation of rubble.’

Wat bedoelt u daarmee? 

Kim Ghattas: ‘De schaal van vernieling is ongezien. In het zuiden zijn 70 dorpen – 6% van het totale landoppervlak – volledig met de grond gelijkgemaakt. 600.000 tot 800.000 mensen hebben er geen woning meer. Op een bevolking van 4,5 miljoen is dat erg veel. Die verwoesting doet sterk denken aan Gaza.’

‘Ik weet dat ik geprivilegieerd ben omdat ik in een mooi appartement woon, in een mooie wijk van Beiroet. Maar ik heb ook veel geluk dat ik überhaupt nog een woonst heb. Ik ken zoveel mensen die hun huis zijn kwijtgeraakt, ook in de zuidelijke buitenwijken van Beiroet. Er zijn vrienden gestorven, of vrienden zijn hun ouders kwijtgeraakt. Nog nooit is er zoveel dood en vernieling om ons heen geweest.’

Heeft u eraan gedacht om Libanon te verlaten? 

Kim Ghattas: ‘Ik zou kunnen vertrekken, maar dat wil ik niet. Ik heb wel het gevoel dat voor veel mensen dit de oorlog te veel is. Ik vind het ook vreselijk om te moeten vaststellen dat oorlogen de leidraad vormen door mijn leven. Deze oorlog brengt dan ook zoveel pijnlijke herinneringen uit de jaren 80 naar boven. 

‘Omdat ik als journalist enige bekendheid geniet, komen mensen me vaak vragen wat er nog zal gebeuren. Ze willen weten of ze nog in Libanon kunnen blijven, maar ik zou nooit iemand de raad geven om te vertrekken. Ik presenteer enkel een analyse van de feiten zodat ze hun eigen beslissing kunnen nemen. De verantwoordelijkheid is anders veel te groot.’

Hoe kijkt de familie Kerr naar de huidige oorlog in het Midden-Oosten? 

Kim Ghattas: ‘Zij vinden het verschrikkelijk dat Libanon opnieuw in een oorlog is verzeild geraakt en de VS nu met een nieuw vreselijk militair avontuur begonnen zijn in Iran. Steve Kerr, een van Malcolms drie zonen, is een beroemde basketbalcoach. Hij heeft zich er al publiek tegen uitgesproken. Wat zegt het over Amerika dat een meisjesschool in Minab is gebombardeerd en 120 kinderen zijn gestorven?’ 

‘In mijn boek citeer ik Malcolms vrouw Anne, die zegt dat ze kwaad is omdat het geld van Amerikaanse belastingbetalers gebruikt wordt om deze oorlogen te voeren. Het zijn bommen die de VS aan Israël leveren, die nu op haar geliefde stad Beiroet vallen.’

‘De familie legt enorm veel wijsheid aan de dag. Ik hoop dat hun wijsheid en die van Malcolm anderen kan inspireren bij het vormen van een mening over het Midden-Oosten. Wijsheid is wat we nodig hebben om uit deze situatie te raken.’