Payal Kapadia: ‘Het leven is politiek. Liefde is politiek. Film is politiek’

Uiteindelijk bleef de benoeming gehandhaafd, maar werd de directeur niet op de campus toegelaten. Dat belette hem niet om politieke keuzes te maken bij benoemingen, het vastleggen van het curriculum, de beslissing welke films aan studenten getoond worden en het bepalen van de grenzen aan wat studenten kunnen voorleggen als projecten.

‘Wij geloofden in 2015 nog dat we het tij konden keren, onder andere omdat Bollywood toen nog niet verkocht was aan de nationalistische blockbusters die de schermen vandaag bezetten. Maar het bleek achteraf allemaal erger dan we dachten en de hindoenationalisten zijn sterker dan we vreesden. Dit is een strijd die heel veel kracht en doorzettingsvermogen vergt om hem vol te houden’, zegt ze met een diepe zucht.

‘Er is momenteel een constante stroom van films die het nationalisme opzwepen, en er wordt enorm in geïnvesteerd.’

‘Bent u het vechten moe? Of vreest u dat het een verloren strijd is?’ vraag ik. Het gaat niet over haar gevoel of strijdlust, antwoordt Payal Kapadia, maar over de politieke realiteit in India.

‘Het probleem is dat de politieke oppositie ook een lege doos is, met enkel vriendjeskapitalisme als programma. Andere vriendjes, maar zelfde beleid. En intussen zijn zowat alle grote mediakanalen in handen van superrijke zakenvrienden van premier Modi, waardoor het steeds moeilijker wordt om te weten wat er allemaal gebeurt, laat staan dat je nog je stem kan laten horen. Het enige wat overblijft zijn piepkleine alternatieve media.’

Als ik tussenkom met de opmerking dat die onafhankelijke media intussen honderdduizenden of miljoenen kijkers en lezers hebben, volhardt Kapadia in haar zwaarmoedige kijk. ‘Dan blijven er nog een miljard mensen die nonsens gevoerd worden.’ Zij kijkt verontschuldigend, maar kan het ook niet helpen.

Europese filmfestivals kunnen niet genoeg krijgen van wat Indiase regisseurs aanbieden. MOOOV Filmfestival toonde vorig jaar drie Indiase films, waaronder All We Imagine as Light. Dit jaar staan er weer twee Indiase films op het programma. Het gaat blijkbaar goed met de Indiase film?

Payal Kapadia: ‘Dat is eigenlijk heel pijnlijke vraag. Want de auteurscinema is erg niche en bereikt een klein publiek. De Indiase films die wel een massabereik hebben, gaan helemaal niet in de richting van compassie en menselijkheid.’

‘Vorig jaar brak zo’n hypermannelijke, gewelddadige film zowat alle records op vlak van inkomsten en bezoekers. Dhurandhar heet de film en hij gaat over Pakistaanse plannen om in India terroristische aanslagen te plegen. Het sadistische geweld, de sensationele actiescènes, de grote namen én de politieke kleur: het draagt allemaal bij tot het succes van dit soort films.’

‘Er is momenteel een constante stroom van films die het nationalisme opzwepen. Er wordt enorm in geïnvesteerd, zowel door Bollywood als door overheden die door de hindoenationalistische BJP gedomineerd worden. Als je met cinema geld wilt verdienen, moet je vandaag kiezen voor verhalen waarin India bedreigd wordt, maar met veel vertoon van geweld verdedigd en gered wordt.’

‘De markt en de rechtse politieke ideologie gaan steeds meer hand in hand. En dat is misschien niet vreemd, want de hindoenationalistische regering is tenslotte democratisch verkozen. Een belangrijk deel van de Indiërs kiest voor hindoenationalisme.’

‘Midden de duisternis proberen we ons het licht in te beelden’, zegt een van de personages in All We Imagine as Light. Misschien is dat wat u met uw films probeert te doen: menselijkheid verbeelden in een context van polarisering en uitsluiting?

Payal Kapadia: ‘Ik denk het wel, ja. De hele film draait om de manier waarop twee mensen zichzelf zien, wat ze voor zichzelf dromen, en hoe ze daar met elkaar voor kunnen zorgen.’

U legt de focus op de verpleegsters Prabha en Anu, maar ik vond de aanwezigheid van Parvaty, de kokkin, minstens even wezenlijk.

Payal Kapadia: ‘Je hebt helemaal gelijk. Misschien heeft het te maken met het feit dat haar personage niet uitgewerkt is. Ik geloof dat er een vervolg moet komen dat helemaal inzoomt op haar verhaal.’

‘Parvaty wordt uit haar appartement gezet om plaats te maken voor een nieuw en duurder gebouw: de gentrificatie waaronder heel Mumbai lijdt. Ze gaat naar een vakbondsbijeenkomst, waar mensen wél een mogelijkheid zien om tegen de uitzetting te vechten.’

‘Dat de film de Gouden Palm won bood ons bijkomende bescherming tegen kritiek van conservatieve krachten.’

‘Misschien zit daar wel een volgende film in. Anderzijds bewijst de focus op Prabha en Anu dat een liefdesrelatie als verhaallijn mensen het meest aanspreekt. Voeg dat toe, en allerlei andere thema’s worden verteerbaar.’

Het is vooral Anu die de liefde in de film brengt. En dat is meteen een levensgevaarlijke liefde. Ze is niet geregeld door de ouders, hij is moslim terwijl zij hindoe is, ze zijn intiem en hebben zelfs seks. En dat in een land waar rechtse krachten voortdurend strijden tegen wat ze “love jihad” noemen, een samenzweringstheorie die stelt dat moslimmannen bewust hindoemeisjes verleiden om hen te bekeren en in te zetten in hun “jihad”. Heeft die verhaallijn voor problemen gezorgd?

Payal Kapadia: ‘Tot onze eigen verbazing niet. We vreesden er echt voor dat de scènes uit de film geknipt zouden worden door de censuur. Maar dat gebeurde niet. Wellicht omdat de film gekeurd werd door een censuurcommissie in Kerala, de zuidelijke deelstaat die een stuk progressiever is dan het noorden van India.’

‘De twee verpleegsters zijn ook afkomstig uit Kerala en praten dus Malayalam, wat verklaart waarom de filmkeuring ook in die deelstaat plaatsvond. Als er al problemen waren, dan had dat meer te maken met interviews waarin ik stelde dat liefde in India politiek is. Dat werd voorgesteld als het besmeuren van India’s reputatie.

‘Het feit dat de film de Gouden Palm in Cannes won, waardoor iedereen erover sprak en er zo massaal over bericht werd, bood ons bijkomende bescherming tegen kritiek van conservatieve krachten. Als nationalisten wilden ze uitpakken met alweer een Indiase triomf op het wereldtoneel, maar dan konden ze niet tegelijk de film aanvallen omwille van wat één van de personages doet en voelt.’

‘Maar alles is in voortdurende verandering. Toen we aan de film begonnen, klonk dat verhaal over een “love jihad” nog als een bespottelijk verzinsel. Wat is het volgende, lachten we. Tegen de tijd dat de film klaar was, waren er in enkele deelstaten wetten gestemd tegen “love jihad” en bemoeilijken steeds meer deelstaten religieus gemengde huwelijken.’

Anu bepaalt op een heel vanzelfsprekende manier haar eigen handelen. Ze heeft agency. Dat botst met het verhaal van de “love jihad”, waarin vrouwen enkel ‘verleid en misleid worden’ en alerte mannen hen moeten redden. Vertegenwoordigen uw personages de realiteit of uw eigen streven?

Payal Kapadia: ‘Ik denk dat het een beetje van beide is. De drie actrices in de film tonen dagelijks dat veel vrouwen niet tegengehouden worden door traditie of andermans verwachtingen. Heel wat vrouwen stappen zelfs naar het gerecht als hun ouders zich verzetten tegen een huwelijk. Het is dus zeker niet dat iedereen zich neerlegt bij de normen en beperkingen van de traditie.’

‘Soms is dat verzet van vrouwen ook letterlijk een gevecht op leven en dood. Ik kan hier met jou zitten praten over liefde en vrije seksuele keuzes, maar veel vrouwen in India hebben niet eens de vrijheid om buitenshuis of op hun eigen veld te werken. Dat is de bittere realiteit.’

Is dat de reden waarom er nauwelijks mannen voorkomen in uw film? Is een “vrouwelijke ruimte” nodig om vrouwen ten volle tot hun recht te laten komen?

Payal Kapadia: ‘Dat is niet hoe ik het verhaal zag, maar misschien heb je wel gelijk. Het was zeker een bewuste keuze om de vrouwen uit hun normale, familiale omgeving te halen. Daarom koos ik voor vrouwen die ver van thuis gingen werken, in dit geval verpleegsters uit Kerala die in Mumbai aan de slag gingen.’

‘Zij leven op zichzelf, hebben geen kinderen of aanwezige echtgenoot, moeten geen rekening houden met schoonmoeders, broers of andere familieleden. Dat is allemaal belangrijk, al blijven de draadjes die je verbinden met de familie en haar verwachtingen altijd aanwezig.’

‘Als ik over familie in India spreek, dan gaat het niet enkel over de hoeders van traditie, maar ook over een economisch “samenwerkingsverband”. Zeker in een dure stad als Mumbai moet iedereen bijdragen, anders kan je er niet overleven.’

‘Vrouwen hebben grote hoeveelheden patriarchaat geïnternaliseerd. Wat zullen mensen zeggen of denken? is een vraag die voortdurend in onze hoofden speelt.’

‘Economisch overleven en behoeden van kaste-identiteit, dat zijn de twee belangrijkste functies van familie in India. Zelfs als er steeds meer sprake is van verliefdheid voor het huwelijk, dan nog wordt er meestal gezocht naar de instemming van de familie.’

‘Of andersom: de kans dat je verliefd wordt op iemand die qua klasse of kaste sterk op jou gelijkt, is hoog. Het is dus niet dat families noodzakelijk een huwelijk moeten arrangeren, heel vaak zorgt de realiteit er wel voor dat een voorgesteld huwelijk tegemoet komt aan de verwachtingen van de familie. Dat geldt trouwens op andere manieren ook voor Europese huwelijken. Iedereen wil “een geschikte” huwelijkskandidaat.’

Anu is niet de enige die grenzen doorbreekt. Op het einde van de film zegt Prabha dat ze haar echtgenoot nooit meer wil terugzien. Die uitspraak komt in India misschien nog harder aan dan de flirt van Anu, terwijl een westers publiek het misschien niet eens opmerkt?

Payal Kapadia: ‘Daarin heb je helemaal gelijk. Vrouwen hebben grote hoeveelheden patriarchaat geïnternaliseerd. Wat zullen mensen zeggen of denken? is een vraag die voortdurend in onze hoofden speelt.’

‘Prabha leeft zelfstandig, financieel onafhankelijk, een boss lady op het werk ... en toch is er die overtuiging dat ze gehuwd moet zijn om aanvaardbaar te zijn. Dat ze die stem in haar hoofd het zwijgen oplegt en het huwelijk verwerpt, is een enorme breuk en bevrijding voor haar.’

Kan kunst maatschappelijke realiteiten veranderen?

Payal Kapadia: ‘Het zijn materiële omstandigheden die de samenleving veranderen. Kunst kan mogelijkheden tonen, maar niet de wereld veranderen.’

Wim Wenders vindt van wel, maar stelt tegelijk dat cinema zich ver van de politiek moet houden. ‘Film is het tegengestelde van politiek’, voegde hij daar nog aan toe, toen hij als juryvoorzitter op de Berlinale vragen kreeg over Gaza.

Payal Kapadia: ‘Ik begrijp niet hoe je zoiets kan zeggen. Het leven is politiek. Politiek is niet beperkt tot partijpolitiek, maar omvat ook de keuzes die je maakt in je leven, van wie je houdt en hoe je wilt samenleven, of er al dan niet positieve discriminatie voor kastelozen aan de universiteit moet zijn...’

‘Wie daarover weigert na te denken of een standpunt in te nemen, kan net zo goed kluizenaar worden op een hoge berg. En ook dat is een politieke keuze.’

Hoe belangrijk is Mumbai voor uw film?

Payal Kapadia: ‘Ik ben er thuis én ik ben er voortdurend nieuwsgierig naar. Vooral de tegenstellingen die zo’n megastad bevat zijn interessant. Mumbai is een van de meest vrije steden van India, en voor vrouwen is het een van de veiligste steden. Tegelijk is het bijna onmogelijk om er een goed en gelukkig leven uit te bouwen, zeker voor wie financieel niet sterk staat.’

Veilig voor vrouwen, zegt u. Maar wel met aparte compartimenten voor vrouwen in de trein.

Payal Kapadia: ‘Natuurlijk, dat moét! Ik denk er nog niet aan om tijdens de spitsuren in te stappen in een algemene wagon. Er is veel te veel volk, waardoor iedereen tegen elkaar aangedrukt wordt. No way! Nogal wat scènes in mijn volgende film spelen zich trouwens af in het vrouwencompartiment.’

Het tweede deel van All We Imagine as Light breekt met de grootstad en speelt zich af in een verlaten dorp in Ratanagiri, op zowat zeven uur rijden van Mumbai.

Payal Kapadia: ‘Parvaty vraagt zich af of ze wel de juiste keuze gemaakt heeft. Op dat moment draait ze een oude hit uit de kaskraker Caravan uit 1971: “Waar ben ik toch aanbeland? Waarom ben ik hier, en wat moet ik doen?” Die tekst vat het voor haar samen.’

‘Ze mist Prabha en Anu, die een dagje vrij hebben en afzakken om Parvaty te bezoeken. Dat is bijzonder, want normaliter wordt er van je verwacht dat je naar de familie gaat als je vakantie hebt.’

‘Het kustlandschap lijkt erg op dat van Kerala. Het ziet er voor hen dus uit als thuis, maar het is toch elders en vrijer. Een beetje zoals Orion gezien wordt als hangende tussen hemel en aarde, zo bevinden de vrouwen zich in dat deel van de film tussen werk en thuis, in een vreemde en ongekende ruimte die vakantie heet.’

Het is een klassieke tegenstelling: de drukke metropool waar iedereen druk doende is zelfgekozen levens te leiden tegenover een platteland waar de inwoners arm en machteloos zijn maar waar bezoekers warm onthaald worden en zichzelf kunnen terugvinden.

Payal Kapadia: ‘Ik beken: ik ben een stedeling en zal wel schuldig zijn aan die vertekening. Het verlaten dorp in Ratanagiri diende de verhaallijn, maar dat belet niet dat het dorp er inderdaad idyllischer uitziet dan we zelf bedoelden.’

‘We hebben dat geprobeerd recht te trekken met hardere belichting en de keuze van wat vreemde bomen als achtergrond, maar niets leek te helpen tegen de romantiek van de plek. Dus als ik zelf een kritiek maak van de film, dan is het exact de romantisering van het platteland die er bovenuit steekt als mislukte beeldvorming. Volgende keer beter!’

Hoe moeilijk is het om verschillende talen in één film te hebben?

Payal Kapadia: ‘Meertaligheid was belangrijk omdat ze de realiteit van veeltalig Mumbai tastbaar maakt. Taal kan in de drukke stad voor intimiteit zorgen tussen twee migranten, maar ze kan ook eenzaamheid of isolement veroorzaken. Zeker in een context waarin taal gepolitiseerd wordt.’

‘In India zijn er politici die alleen nog Hindi willen als officiële taal. In Maharashtra, de deelstaat waarvan Mumbai de hoofdstad is, is er dan weer een beweging om enkel nog Marathi toe te laten. Soms worden taxichauffeurs of verkopers, vaak migranten uit het noorden, lastiggevallen en moeten ze bewijzen dat ze Marathi spreken.’

In uw film zijn de migranten vrouwen. Hoe uitzonderlijk is dat?

Payal Kapadia: ‘Het komt weinig voor dat vrouwen zonder man of familie in een andere deelstaat gaan werken. Voor de film sprak ik met veel vrouwelijke migranten over hun ervaringen, die vaak hard of tragisch zijn.

‘Sommigen leven jarenlang gescheiden van hun kinderen, bijvoorbeeld. Anderen moeten dan weer blijven werken, ook al zien ze dat zelf niet meer zitten, omdat ze een hele familie onderhouden met hun loon.’

‘En dat terwijl niemand ooit eens vraagt hoe het met ze gaat. Ze worden gereduceerd tot de kip die gouden eieren legt.’

Hoe belangrijk is het dat vrouwen hoe langer hoe meer op de stoel van regisseur terechtkomen?

Payal Kapadia: ‘Heel belangrijk, me dunkt. Alle goede Indiase films van vorig jaar werden gemaakt door vrouwelijke regisseurs. En dan hebben we het niet enkel meer over arthouse, maar ook over mainstream cinema. Dat maakt veel meer mensen duidelijk dat vrouwen meer kunnen en andere rollen opnemen dan traditioneel verwacht wordt.’

‘Ze slagen er ook in een alternatief te bieden voor de mannelijkheid-op-steroïden van de Indiase filmindustrie. Want een filmmaker is zelf heel aanwezig in de film die ze maakt.’

Een film is geen autobiografie.

Payal Kapadia: ‘In zekere zin is het dat wel altijd. Een film toont je politieke positie, je persoonlijkheid, je ervaringen... Net daarom is meer diversiteit onder regisseurs nodig en verrijkend. Meer vrouwen, meer lage kasten, meer ondervertegenwoordigde regio’s...’

‘Tegelijk wil ik niemand opsluiten in simpele identiteiten. We hebben allemaal mannelijke en vrouwelijke kanten, ik weet het, dus ook dat zou zichtbaar moeten zijn in het werk dat we maken. Misschien verklaart dat wel waarom ook vrouwelijke regisseurs vreselijke films kunnen maken. (schatert het uit)’