Historicus Thant Myint-U over grootvader U Thant, de vergeten VN-secretaris-generaal
‘We zijn vergeten dat je vrede moet organiseren, het volstaat niet om er enkel aan te denken’
)
© Sofia Busch
© Sofia Busch
Als secretaris-generaal tilde U Thant de Verenigde Naties naar een hoogtepunt in de jaren '60. Hij legde daarbij de nadruk op dekolonisering en vrede. Maar zijn verzet tegen de Vietnamoorlog deed hem in de vergetelheid belanden. ‘De VS wilden zijn gedachtegoed irrelevant maken.’
‘Mijn grootvader moet zich zo eenzaam hebben gevoeld op de 38ste verdieping van het VN-hoofdkwartier in New York’, zegt de Myanmarese historicus Thant Myint-U. ‘Hij kwam van een andere wereld. Zijn vrouw sprak geen Engels. Hij had wel veel Birmaanse vrienden, maar zij hadden geen connectie met zijn dagelijkse realiteit. Die bestond uit gesprekken met wereldleiders als John F. Kennedy of Charles De Gaulle.’
Die eenzaamheid verbaasde Myint-U tijdens het schrijfproces van zijn boek Peacemaker. Daarin vertelt hij het ongelooflijke verhaal van zijn grootvader U Thant (1909-1974). Tot zijn veertigste was U Thant leraar op het platteland in het voormalige Birma, het huidige Myanmar. Vanaf 1951 werd hij diplomaat voor Birma, dat twee jaar eerder onafhankelijk was geworden. Op die manier belandde hij in New York.
In 1961 werd hij onverwacht verkozen tot de derde secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Tien jaar lang zou hij die post bekleden.
Hij leidde de instelling door verschillende crisissen. De rol van derdewereldlanden was cruciaal voor hem. Bij zijn aantreden twijfelden de Amerikanen nog aan het nut van de VN, op het einde van Thants eerste ambtstermijn als secretaris-generaal was de instelling machtiger dan ooit.
Die belangrijke rol werd tijdens de decennia erna vergeten, zegt Myint-U. ‘Dat tijdperk bekijken we door de lens van de Koude Oorlog, alles staat in het teken van de machtsstrijd tussen Amerika en de Sovjet-Unie. We vergeten dat er zich ook een andere geschiedenis ontwikkelde. Eentje waarbij landen uit de derde wereld toetraden tot de VN. Langzaamaan slaagden zij erin om een nieuw internationaal rechtssysteem te creëren.’
Derde wereld?
Historicus Thant Myint-U gebruikt in zijn boek Peacemaker de historische term die toen, in de jaren '60 en '70, gangbaar was: 'derde wereld'. Die werd oorspronkelijk gebruikt voor staten die er zelf voor kozen om buiten de tweedeling van die tijd te blijven, met de landen in de - kapitalistische - invloedssfeer van de VS als 'eerste wereld' en die in de - communistische - invloedssfeer van de Sovjet-Unie als 'tweede wereld'.
Bij de introductie verwees de term 'derde wereld' vooral naar pas onafhankelijk geworden kolonies in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Het ging vaak om landen met weinig industrie en veel armoede. Maar omdat ze niet behoorden tot de twee grote kampen, was er ook net de hoop en wil dat zij alternatieven konden uittekenen op politiek en economisch vlak.
Vandaag wordt 'derde wereld' beschouwd als een negatieve, minachtende term. Hij suggereert dat die landen ‘op alle vlakken inferieur (‘derderangs’) of onderontwikkeld zijn ten opzichte van de westerse landen’.
50 jaar later kan de VN niet langer de grootmachten beteugelen. Van Oekraïne tot Gaza en Soedan: de wereld kende vorig jaar talloze brandhaarden. Het overlegmodel heeft plaats geruimd voor een conflictmodel.
Voor Myint-U is er zelfs specifieke kennis verloren gegaan. ‘We zijn vergeten dat je vrede op een praktische manier moet organiseren. Het volstaat niet enkel om eraan te denken, je moet de nodige mechanismen in werking stellen. Dat idee zien we als ouderwets. Waardoor we niet meer weten welke concrete stappen we moeten zetten.’
Verschroeiende ambitie
Begin jaren '60 wisten veel leiders in de derde wereld wel van wanten. Vaak hadden ze hun land na jaren van buitenlandse overheersing onafhankelijk gemaakt. Denk aan Kwame Nkrumah in Ghana of Soekarno in Indonesië. De dekoloniseringsgolf was in volle gang.
Volgens Myint-U bezorgden zulke leiders de Verenigde Naties een nieuw elan. ‘Zij wilden de wereldorde heruitvinden. Voor hen was het ongelofelijk belangrijk dat elk land evenveel te zeggen had. Het brutale imperialisme van de grootmachten mocht niet langer domineren.’
‘Daarom omarmden ze het Handvest van de VN (dat de soevereine gelijkwaardigheid van alle staten moet bewaken, tc). Al snel ijverden ze om iemand van de derde wereld tot secretaris-generaal te benoemen. Die kans kwam sneller dan gedacht. Want in september 1961 stierf de Noorse secretaris-generaal Dag Hammarskjöld in een helikoptercrash. Voor zijn opvolging zochten ze iemand uit een kleiner derdewereldland als Birma. Uiteindelijk was U Thant de meest geschikte persoon.’
U Thant en de Amerikaanse president John F. Kennedy schudden elkaar de hand na een bezoek aan het VN-hoofdkwartier in 1961. 'Een geschikte secretaris-generaal is die éné persoon die met iedereen heeft gepraat.'
Na zijn aantreden stelt U Thant hen niet teleur. Hij belichaamt de ongebonden positie die de leiders voor ogen hadden. Steeds probeert hij te schipperen tussen Moskou en Washington. In beide hoofdsteden wordt hij een graag geziene gast, wat in die tijd erg ongewoon was. Die unieke positie weet U Thant ook diplomatiek te verzilveren.
Dat toont hij tijdens de Cubacrisis in 1962. Toen bleek dat de Sovjet-Unie nucleaire raketten hadden geïnstalleerd op Cuba. Daar had de revolutionaire Fidel Castro net de macht gegrepen. Met die raketten konden de Sovjets makkelijk Amerikaanse steden treffen. Toen de VS dit ontdekten, dreigde er een kernoorlog. Met veel bezoeken aan de Cubaanse hoofdstad Havana slaagde U Thant erin om de Sovjets te overtuigen de raketten te verwijderen.
Volgens Myint-U speelde zijn grootvader een cruciale rol in de Koude Oorlog, net omdat hij de wereldpolitiek breder bekeek. ‘Voor derdewereldleiders telde het bekomen van onafhankelijkheid. “Als we het aan de Amerikanen of de Russen overlaten, zullen ze alles opblazen.” Dat dachten ze echt. Zij hadden het gevoel dat zij de enigen waren die de wereld naar de vrede zouden kunnen leiden.’
‘In zijn generatie deelden velen zijn pragmatisme. Zij hadden twee Wereldoorlogen doorstaan. Volgens hen was er een andere soort wereldpolitiek mogelijk.’
Vanaf U Thants tweede termijn, die begon in 1966, kantelen de machtsverhoudingen. De ambitieuze leiders die U Thants vredesmissie steunden, verdwijnen van het wereldtoneel. Zo brengen militaire staatsgrepen zowel Kwame Nkrumah als Soekarno ten val.
Daarnaast verandert de Vietnamoorlog de spelregels van de internationale politiek. Vanaf midden jaren '60 sturen de VS meer en meer soldaten naar Vietnam. Zij willen verhinderen dat de Vietcong, de communistische guerrilla's van de Vietcong de controle over Zuid-Vietnam verwerven.
Volgens Myint-U hebben de VS het gematigd nationalisme gefnuikt. ‘Door te zeggen: “Met of tegen ons” dwongen de Amerikanen iedereen om partij te kiezen. Tot dan bestond de mogelijkheid om goed overweg te kunnen met verschillende landen. Door de Vietnamoorlog verspeelden ze die kans.’
‘Het conflict kostte één miljoen mensen het leven. Het radicaliseerde de Vietnamezen. Overal ter wereld keerden burgers zich tegen de Amerikanen. Uiteindelijk ondermijnde het dus ook de kracht van de Verenigde Naties.’
Nucleair idealisme
De drijvende kracht achter de Amerikaanse aanpak in Vietnam was Henry Kissinger. Als veiligheidsadviseur van toenmalig Amerikaans president Richard Nixon verwierp hij elk vredesvoorstel van U Thant. Kissinger stond bekend om zijn harde machtspolitiek. Alles draait daarbij om de machtsbalans tussen de grote landen.
De afgelopen jaren won Kissingers gedachtegoed weer aan populariteit. China gedraagt zich assertiever. Poetin kiest voluit voor brutaal imperialisme. En Donald Trump maakt komaf met elke traditie van de Amerikaanse democratie. Het overlegmodel van de Verenigde Naties beschouwen zulke leiders als naïef.
In Peacemaker is Myint-U bikkelhard voor Kissinger. Voor hem is Kissinger de tegenpool van U Thant. ‘Hij had het mis over alle belangrijke zaken. Door zijn halsstarrigheid stierven honderdduizenden mensen een zinloze dood. Voor hem stond alles in het teken van dat schaakspel tussen de VS en de Sovjet-Unie.’
‘Eigenlijk was U Thant de realist. In zijn generatie deelden velen zijn pragmatisme. Zij hadden twee Wereldoorlogen doorstaan. Volgens hen was er een andere soort wereldpolitiek mogelijk. Iemand als Kissinger was de idealist. Hij speelde ideologische spelletjes en sprak over nucleaire escalatie. Zo’n enggeestige blik op de wereldpolitiek leidt ons regelrecht naar de Derde Wereldoorlog.’
‘Een effectieve VN hoeft niet zo veel te kosten. In 1965 beklonk U Thant een staakt-het-vuren tussen Pakistan en India. Daarvoor had hij slechts twee assistenten en een vliegtuig nodig.’
Helaas is net dat apocalyptische gevoel momenteel springlevend. Volgens de Doomsday Clock van de Amerikaanse krant The Bulletin waren we nog nooit zo dicht bij nucleaire escalatie. Ook het vertrouwen in de Verenigde Naties kalft af. In Gaza slaagde de VN er niet in om een einde te maken aan het genocidaal geweld. Bij de oorlogen in Oekraïne, Oost-Congo en Soedan heeft de instelling evenmin grip op de strijdende partijen.
Myint-U beaamt dat de VN veel van zijn prestige heeft verloren. ‘Tijdens U Thants ambtstermijnen was de VN op zijn hoogtepunt. In het Globale Zuiden vind je ook geen leiders meer à la Nkrumah of Soekarno. Natuurlijk willen die landen nog steeds meer zeggenschap bij de VN. Maar die verschroeiende ambitie om de hele wereldorde te herscheppen? Dat verlangen is compleet afwezig.’
‘Nochtans hoeft een effectieve VN niet zo veel te kosten. In 1965 beklonk U Thant een staakt-het-vuren tussen Pakistan en India. Daarvoor had hij slechts twee assistenten en een vliegtuig nodig. Flinke besparingen op het budget hoeven de macht van de VN dus niet te beknotten.’
Risicovolle globetrotter
Daarvoor is er wel een bepaald type leider vereist. Zo spendeerde U Thant meer tijd in zijn vliegtuig dan op zijn kantoor. Constant vloog hij heen en weer om zijn vredesplannen bij verschillende leiders af te toetsen.
De huidige secretaris-generaal António Guterres hanteert een andere stijl. Myint-U benadrukt Guterres’ verdienste om de klimaatopwarming op de agenda te zetten. Tegelijkertijd vindt hij dat er nu te weinig aandacht gaat naar vredesopbouw.
‘Persoonlijk denk ik dat een jonger iemand (Guterres is 76, red.) geschikter zou zijn. Zo'n persoon heeft nog voldoende energie om naar Soedan en Oekraïne te reizen. Een geschikte secretaris-generaal is die éne persoon die met iedereen heeft gepraat. Enkel zo zie je oplossingen die anderen niet kunnen ontwaren. Zij zitten vastgekleefd aan het perspectief van hun land, terwijl een secretaris-generaal het globale overzicht kan bewaren.’
‘Tegelijkertijd betekent het dat je ook elk standpunt in de wereld moet begrijpen. Je moet een enorme dosis empathie en geduld aan de dag leggen. Mijn grootvader putte veel inspiratie uit het boeddhisme. Zo ontwikkelde hij een sterk gevoel voor medeleven. Bovendien moet je het aankunnen om je ego te laten bekrassen. Want voortdurend krijg je langs alle kanten kritiek.’
Dat ondervindt U Thant tijdens zijn tweede ambtstermijn. Hij krijgt striemende kritiek van Israël, aan de vooravond van de Zesdaagse Oorlog in 1967. Egypte wil de VN-troepen terugtrekken uit de Sinaïwoestijn, Israël wil dat ze blijven. Als secretaris-generaal moet U Thant de soevereiniteit van Egypte respecteren. Hij trekt de troepen terug en berust in het feit dat hij zulke zaken niet in handen heeft.
Van de VN-secretaris-generaal koesteren mensen grote verwachtingen, terwijl zijn macht erg beperkt is. Volgens Myint-U begon die tegenstelling steeds meer te wegen op zijn grootvader. ‘Door zijn successen in het begin van de jaren '60 steeg het prestige van de baan. Ook toen de Amerikanen zich van U Thant afkeerden, bleven de verwachtingen torenhoog. Maar die kon hij onmogelijk inlossen zonder sterke bondgenoten.’
Die Amerikaanse tegenkanting duwde uiteindelijk ook U Thants erfenis in de vergetelheid, zegt zijn kleinzoon. ‘De Amerikanen en Israëli’s wilden U Thant zo irrelevant mogelijk maken. Zo saboteerden de Amerikanen dat hij de Nobelprijs voor de vrede zou krijgen. Daarbovenop stierf hij ook al aan longkanker in 1974. Dat bespoedigde hun plannen.’
‘Niet alleen hij, maar de hele stroming rond hem is in de vergetelheid beland. Leiders uit de derde wereld wilden via de VN een nieuw internationaal systeem creëren. Samen met vele anderen deelde U Thant de ambitie om die wens waar te maken. Helaas sluit dat verhaal niet zo goed aan bij het Koude Oorlog-denken dat we op school leren.’
Toch hoopt Myint-U dat er binnenkort een secretaris-generaal in U Thants voetsporen treedt. ‘Net als in de jaren '60 hebben we nu nood aan een durver. Iemand die bereid is om veel politieke risico’s te nemen. Ook al is de kans op vrede maar tien procent.’
‘Een secretaris-generaal moet zijn gewicht in de strijd werpen. Hij moet er alles aan doen om elke kans op vrede te benutten. Onze planeet telt meer dan acht miljard mensen. Het moet niet onmogelijk zijn om zo’n persoon te vinden. We moeten hem of haar alleen nog ontdekken.’
Peacemaker. U Thant, the United Nations and the Untold Story of the 1960s. Thant Myint-, Atlantic, 2025. 384 blz.
Word proMO*
Vind je MO* waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je van tal van andere voordelen.
Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.
Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.
Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.
Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief
Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.
Per maand
€4,60
Betaal maandelijks via domiciliëring.
Meest gekozen
Per jaar
€60
Betaal jaarlijks via domiciliëring.
Voor één jaar
€65
Betaal voor één jaar.
Ben je al proMO*
Log dan hier in