De zee geeft steeds minder: hoe de klimaatcrisis Zuid-Koreaanse duiksters bedreigt

Andere dieren, minder zeewier

Niet alleen de temperatuur verandert. Ook het leven onder water ziet er anders uit.

In de jaren negentig vonden onderzoekers rond de zuidelijke eilanden van Korea meestal maar één of twee subtropische soorten. Een studie over de periode 2012 tot 2020 telde er 85. Op sommige plekken maakten die soorten zelfs meer dan de helft van het zeeleven uit. Tropische vissen die normaal in warmere wateren rond Taiwan of de Filipijnen voorkomen, zwemmen nu ook rond Jeju.

Tegelijk verdwijnen zeewierbossen. Dat is een groot probleem voor haenyeo. Ze oogsten zelf zeewier, maar die bossen zijn ook belangrijk als voedselbron en leefgebied voor andere zeedieren.

In de wateren rond het eiland Munseom, dat deel uitmaakt van Jeju, zakte de aanwezigheid van het eetbare bruine zeewier Ecklonia cava van 67,5% in 2002 naar 4,2% in 2015, zo bleek uit een studie besteld door het ministerie van Oceanen en Visserij.  Op sommige plaatsen maken zeewierbossen plaats voor kalkroodwier.

Rond Geoje werd ook een witte, zwavelachtige laag op de zeebodem waargenomen. Zulke veranderingen worden in de bronnen omschreven als oceaanwoestijnvorming. 

Haenyeo Lee Yeong-ja vreest voor de toekomst. Aan de Korea JoongAng Daily zegt ze: ‘Het lijkt erop dat er over tien jaar niets meer zal overblijven onder water.’

De Zuid-Koreaanse overheid plant nu om een deel van de kust te ‘‘herbebossen’’ met zeewier. Ze wil daarvoor zo'n 1,7 miljoen euro vrijmaken en in een publiek-privaat partnerschap samenwerken met het bestuur van Jeju, havenstad Tongyeong, overheidsenergiebedrijf Korea Southern Power, de havenautoriteiten van Busan, terminaluitbaters en BNK Financial Group. Het project moet tegen 2029 zo'n 9 vierkante kilometer opnieuw voorzien van zeewierbos.

Langer werken voor minder vangst

Voor de haenyeo zijn de veranderingen elke werkdag voelbaar. Lee Mal-soon duikt al 38 jaar. Aan de Korea JoongAng Daily vertelt ze dat ze tien jaar geleden na twee of drie uur werken haar emmer kon vullen en ongeveer 100.000 won kon verdienen.

Vandaag gaat het anders. ‘Nu is het moeilijk om 30.000 tot 40.000 won te verdienen, zelfs als ik vijf tot zes uur duik.’ 

Ook fotojournaliste Brenda Paik Sunoo beschrijft die achteruitgang, aan Women's Media Center. Waar haenyeo vroeger hun manden vol zeeslakken konden krijgen, raken die volgens haar nu soms maar halfvol.

Omdat er minder te vinden is, moeten sommige duiksters ook dieper zoeken. Het verdwijnen van zeeleven dwingt de vrouwen naar grotere dieptes, bevestigt ook Eunjoo Kim, een 54-jarige haenyeo, aan Women's Media Center.

Dat maakt een zwaar beroep nog gevaarlijker. Haenyeo houden lang hun adem in en werken tussen scherpe rotsen en sterke golven. Hoe dieper ze moeten duiken, hoe zwaarder dat wordt.

Het water voelt ook anders. Lee Bok-soon voelde vroeger in de zomer al op twee tot drie meter diepte de kou, legt ze uit aan de Korea JoongAng Daily. Vandaag voelt het water volgens haar zelfs op tien meter ‘lauw’. 

Duikpakken worden daardoor dunner. Sommige vrouwen stapten over van zes millimeter naar vier millimeter dikte. Toch is het zelfs met die dunnere pakken nog te warm volgens Lee Mal-soon. Ze vertelt ook dat ademen tijdens het duiken moeilijker wordt, dat er vaker witte insecten verschijnen en dat meer haenyeo last krijgen van huidproblemen. 

Ook vergiftiging door het eten van geviste schelpdieren komt al vroeger in het jaar voor dan voordien. Die kan voorvallen wanneer giftige stoffen uit plankton zich ophopen in bijvoorbeeld oesters, mosselen en sint-jakobsschelpen. Vroeger gebeurde dat vooral in de lente, nu begint het soms al in de late winter. De reden is eenvoudig: de winters worden minder koud, het zeewater warmt vroeger op. Daardoor krijgt giftig plankton sneller de kans om te groeien.

Steeds minder haenyeo

In 1966 waren er naar schatting ongeveer 24.000 haenyeo, vertelde ervaren haenyeo Young-Mi Jang aan UNESCO. Dat cijfer noemt ook Ko Seung-chul, hoofd van de Haenyeo School in Beophwan. In de jaren 1970 bleven er daar nog 14.000 van over, in de jaren 1990 ongeveer 6800. In 2023 bleven er volgens Ko Seung-chul nog ongeveer 2800 over.

De klimaatcrisis is niet de enige reden waarom het aantal haenyeo afneemt. Industrialisering, toerisme en betere jobkansen zorgden er al eerder voor dat jonge vrouwen andere beroepen kozen. De haenyeo-gemeenschap veroudert ook snel. Volgens cijfers die de haenyeo Kim Hyung-Mi in een interview met UNESCO aanhaalt, was in 2020 meer dan 65% van de haenyeo zeventig jaar of ouder.

Toch zijn er nog jonge vrouwen die het beroep willen leren. Jin So-hee en Woo Jung-min behoren tot die jongere generatie. Ze duiken en deelden kort hun ervaringen op een eigen YouTube-kanaal.

In een interview met Reuters vertelt Jin dat ze vroeger dacht dat ze gewoon gezond genoeg moest blijven om tot haar negentigste of honderdste te duiken. Nu twijfelt ze daaraan. ‘Ik dacht dat mijn gezondheid mijn grootste zorg zou zijn. Nu ben ik bang dat dit werk door de klimaatverandering helemaal verandert of zelfs verdwijnt’, zei ze aan Reuters.

Een ander detail uit haar werk als haenyeo zegt misschien nog meer: ‘Ik vind tegenwoordig meer golfballen dan zeekomkommers.’

Eeuwenoude kennis van de zee

Haenyeo doen meer dan alleen voedsel uit de zee halen. Door generatieslang bijna dagelijks in het water te werken, hebben ze een enorme kennis opgebouwd over getijden, weersveranderingen, seizoenen en zeedieren. Onderzoekers noemen dat Traditional Ecological Knowledge, traditionele ecologische kennis. Die kennis wordt vaak mondeling doorgegeven van oudere aan jongere vrouwen. 

Volgens onderzoek van de Oregon State University merken haenyeo kleine veranderingen in de zee vaak sneller op dan buitenstaanders, omdat ze zo dicht bij het ecosysteem leven. 

Hun manier van werken is bovendien al lang gericht op duurzaamheid. Ze respecteren de beperkingen van de zee: ze vissen volgens het seizoen en vissen enkel op dieren en planten die groot genoeg zijn om te vangen of oogsten. Zeeoren en wulken moeten bijvoorbeeld minstens zeven centimeter groot zijn, vertelt Young-Mi Jang
aan UNESCO. Te kleine exemplaren worden terug in zee gezet. Op die manier wordt het ecosysteem niet te sterk verstoord.

Binnen haenyeo-gemeenschappen wordt de vangst ook samen verdeeld. Een ervaren duikster kan veel meer vangen dan een beginner, maar de opbrengst wordt toch gezamenlijk gedeeld. ‘Haenyeo jagen niet alleen’, vertelt Eunjoo Kim aan Women’s media center. ‘We controleren, beschermen en beheren het mariene ecosysteem. Wij zijn de beschermers van de zee.’ 

Op dagen dat ze niet duiken, helpen sommige groepen ook afval van stranden en uit de zee te verwijderen. 

Kan de zee nog herstellen?

De overheid probeert de schade te beperken. Sinds 2011 loopt het Marine Forest Creation Project. Daarbij wordt nieuw zeewier aangeplant en worden onder meer zee-egels verwijderd, die grote hoeveelheden planten opeten.

Jeju telt ook verschillende beschermde mariene gebieden. In die zones wordt menselijke activiteit gereguleerd of verboden. Die maatregel moet helpen om het visbestand te helpen herstellen en gevoelige ecosystemen te beschermen. Er is nu een grotere nood dan ooit om die beschermde gebieden uit te breiden, zei een ambtenaar van het ministerie van Oceanen en Visserij, Choi Ji Myung, vorig jaar nog ter gelegenheid van de tiende Oceaanconferentie, in Busan.

Daarnaast bestaan er nieuwe ideeën om de traditionele kennis van haenyeo te combineren met moderne technologie. Zo ontwierp Team Bada een voorstel voor een schelpdierkwekerij op zonne-energie. Haenyeo zouden zelf betrokken worden bij het beheer ervan.

Maar herstel is moeilijk. ‘Een derde van de zee rond Jeju is verwoest’, vertelt Sanghoon Yoon van het Paran Ocean Citizen Science Centre aan IPS. ‘Dit is geen klimaatverandering meer. Dit is een klimaatcrisis.’ En veranderingen aan oceanen zijn moeilijk terug te draaien, waarschuwt klimaatonderzoeker Han In-seong van het National Institute of Fisheries Science in de Korea JoongAng Daily. Als het water nog vier tot vijf graden warmer wordt, zegt hij, kan het kustecosysteem van Korea steeds meer gaan lijken op dat van Okinawa. 

De laatste generatie?

Haenyeo hebben zich altijd aangepast, al minstens vierhonderd jaar lang. Ze gingen van katoenen kleding naar rubberen duikpakken. Ze bleven duiken tot op hoge leeftijd. Er kwamen scholen om nieuwe vrouwen op te leiden. 

Maar aan een zee waarin steeds minder leeft, is het moeilijker aanpassen.

Brenda Paik Sunoo denkt daarom dat de huidige haenyeo waarschijnlijk de laatste generatie zijn. Als zijn er nog veel vrouwen die willen leren duiken. ‘Veel jonge mensen zijn geïnteresseerd om haenyeo te worden’, vertelt Eunjoo Kim aan Women's Media Center. ‘De concurrentie aan de Haenyeo School is ieder jaar groot.’

De vraag is alleen wat zij nog zullen vinden op de bodem van de zee.