“‘‘Gezondheid van mens, dier en milieu los van elkaar blijven bekijken is een gevaarlijke gok’’

Zolang gezondheid van de mens los wordt bekeken van de gezondheid van dieren en het milieu, blijven we gevangen in een cyclus van epidemieën waarin we voortdurend reageren, maar onvoldoende voorkomen. De antwoorden komen dan vaak te laat, zijn duur en blijven beperkt in hun impact.

De One Health-aanpak

De Congolese bevolking wordt de afgelopen jaren steeds vaker geconfronteerd met epidemieën: Mpox, Rift Valley-koorts, brucellose… Ze hebben één belangrijke overeenkomst: het zijn zoönosen, ziekten die van dieren op mensen kunnen worden overgedragen.

Vandaag is 60% van de infectieziekten bij de mens van zoönotische oorsprong. Ontbossing, toenemende druk op ecosystemen en klimaatverandering versterken de opkomst en verspreiding van deze ziekten.

Omdat deze ziekten zich bevinden op het raakvlak tussen de gezondheid van mensen, dieren en het milieu, vragen ze om een geïntegreerde aanpak. Dat is precies waar de One Health-aanpak voor staat.

Deze aanpak, die sinds het begin van de jaren 2000 wordt gepromoot door de Wereldgezondheidsorganisatie, erkent de sterke verwevenheid tussen deze drie gezondheidsdomeinen en geldt vandaag als een van de meest doeltreffende strategieën om zoönosen te voorkomen.

De permanente noodrespons: een model dat zijn grenzen bereikt

De huidige reactie op ebola in de DRC toont de grenzen van een systeem dat vooral gericht is op noodhulp. De epidemie werd uitgeroepen nadat al meer dan 240 vermoedelijke gevallen waren vastgesteld en tientallen mensen waren overleden.

Zodra een crisis uitbreekt, worden enorme middelen gemobiliseerd: interventieteams, zware logistieke ondersteuning, beveiliging van getroffen gebieden en crisiscommunicatie. Deze reactieve aanpak blijft noodzakelijk, maar kan niet de enige oplossing zijn.

Er bestaat ook een andere weg, die doeltreffender en minder duur is: investeren in preventie vóór een crisis uitbreekt.

Een geïntegreerd gemeenschapsgericht surveillancesysteem: preventie in actie

In het oosten van de DRC, rond het Nationaal Park Kahuzi-Biega, een van de ‘hotspots voor het ontstaan van pandemieën’, werkt sinds 2022 een gemeenschapsgericht systeem voor epidemiologische surveillance op basis van de One Health-aanpak. Het systeem is dagelijks operationeel en kan bij een gezondheidsalarm onmiddellijk worden geactiveerd.

Binnen dit geïntegreerde systeem worden de verantwoordelijkheden verdeeld tussen de actoren die werken rond de drie gezondheidsdomeinen. Dokters van de Wereld neemt de aspecten rond menselijke gezondheid en milieu op zich, terwijl Dierenartsen Zonder Grenzen België instaat voor het luik diergezondheid.

Voor de diergezondheid steunt het systeem op 6 private dierenartsen en meer dan honderd lokale dierenverzorgers. Elke dag zijn zij aanwezig in vaak zeer afgelegen gebieden. Ze vaccineren dieren, detecteren verdachte gezondheidsincidenten en melden deze snel. Daarnaast spelen ze een belangrijke rol in bewustmaking: ze informeren gemeenschappen over risico’s, overdrachtswijzen en preventieve maatregelen.

Dankzij de erkenning door de autoriteiten en lokale gemeenschappen beschikt dit netwerk over een sterke lokale verankering. Die vertrouwensband maakt risicocommunicatie doeltreffender: boodschappen worden beter begrepen, beter aanvaard en hebben daardoor meer impact op het voorkomen van ziekten.

Een antwoord dat al klaarstaat wanneer een crisis uitbreekt

Toen de ebola-epidemie werd aangekondigd, moest dit systeem niet eerst worden opgebouwd of uitgerold: het was al aanwezig. Het werd onmiddellijk ingezet om preventieboodschappen te verspreiden in scholen, markten en kerken, via lokale radio’s, om handwaspunten te installeren, hydroalcoholische oplossingen te verdelen, veehouders te informeren en gezondheidsstructuren te ondersteunen.

De langdurige aanwezigheid van deze actoren in de gemeenschappen helpt bovendien om spanningen met interventieteams, die soms het doelwit worden, zoals recent nog in Ituri, te vermijden en versterkt de betrokkenheid van de bevolking.

In vergelijking met noodresponsen is dit systeem minder duur. Het steunt op opleiding, permanente aanwezigheid, vertrouwen en samenwerking tussen menselijke gezondheid, diergezondheid en milieu. Het grijpt in vóór een crisis escaleert, op het moment waarop uitbraken nog kunnen worden voorkomen.

Een andere manier van denken over gezondheid

De huidige ebola-epidemie is niet alleen een gezondheidscrisis. Ze is ook een alarmsignaal. Zolang gezondheid in aparte domeinen wordt benaderd, preventieprogramma’s als eerste onder druk komen te staan wanneer financiering afneemt en lokale gemeenschappen onvoldoende worden betrokken bij surveillancesystemen, zullen epidemieën zich blijven verspreiden.

Investeren in geïntegreerde preventiesystemen die lokaal verankerd zijn, is geen luxe. Het is noodzakelijk. Het betekent kiezen voor een aanpak die verder kijkt dan permanente noodhulp en die bouwt aan veerkrachtige gezondheidssystemen die bevolkingen duurzaam kunnen beschermen.

De gezondheid van mensen kan niet worden losgekoppeld van die van dieren en ecosystemen. De One Health-aanpak is geen slogan: ze is een noodzakelijke voorwaarde om te voorkomen dat de gezondheidscrises van vandaag de norm van morgen worden.