Waarom echte bossen beter bestand zijn tegen brandgevaar

Plantage, geen bos

De bosbouwindustrie in Portugal of Chili is immens. In Chili wordt 17% van de bosoppervlakte ingenomen door pijnboom- of eucalyptus plantages, terwijl in Portugal meer dan één vierde van bosoppervlakte bestaat uit eucalyptusbomen.

Dat valt niet meteen op voor wie niet bekend is met de oorspronkelijke vegetatie. Je kan voorbij eindeloze bosachtige landschappen rijden, niet wetend dat het in feite uitdijende plantages van – exotische – pijnboom en eucalyptus zijn. Bij aanhoudende droogte en door de veranderende weerpatronen vormen die de perfecte voedingsbodem voor megabranden. 

‘Ondanks het groene imago dat bosbouwbedrijven in stand willen houden, is een plantage geen bos maar een aaneenrijging van individuele bomen," legt Luis Gomez uit vanuit zijn woonplaats in Barcelona. Via Faixas Vivas, een associatie van ngo's, bedrijven en academici, lobbyt hij samen met tal van andere organisaties voor een natuurvriendelijker bosbrandbeleid in Portugal.

‘Ze hebben ons omringd met “brandstof”: het is onwaarschijnlijk hoe ontvlambaar eucalyptusbomen zijn’, vertellen Catia Costa en Anna Cavinato, terwijl ze hun geitjes liefkozend aaien voor ze aan hun dagelijkse brandpreventiemissie beginnen.

Anna en Catia zijn twee jonge herderinnen uit Cepos die werken onder de naam Pastoras Felizes, gelukkige herderinnen. Samen zijn ze verantwoordelijk voor een gemeenschappelijke kudde van 160 geiten, opgestart door Catia’s vader, voormalig burgemeester van Cepos, na de megabrand in 2017. ‘Zelfs de geiten, die echt alles eten, lusten de eucalyptus niet. Misschien moeten we koala's beginnen importeren?’, lachen ze.

Ze zien er de humor van in, maar in feite voelen ze een diepe frustratie tegenover de overheid. Die beschermt de bosbouwsector en omarmt op natuur gestoelde oplossingen voor het brandgevaar, zoals grazende dieren, niet. ‘Wat wij doen is echt niet moeilijk en heel efficiënt. Geiten zijn gemaakt om te grazen, dus ze leveren steeds goed werk. En toch stuurt de overheid liever mannen met grasmaaiers.’

Bos dat beschermt

Ongeloof door het gebrek aan een structurele, holistische aanpak van megabranden: dat is ook voelbaar in Itata, Chili. Mensen zijn dankbaar voor de steun die ze hebben gekregen na de brand in 2023, om hun huis weer op te bouwen, toerisme te stimuleren of te kunnen investeren in wijnflessen of andere artikelen. Maar de herstelprojecten zijn niet ontworpen met het oog op het weerbaarder maken van gemeenschappen voor toekomstige branden.

Zowel de Portugese als de Chileense overheid blijft opvallend reactief, vinden de verschillende betrokkenen bij de restauratie na de bosbrand die we spreken. De huidige wetgeving maakt het bijvoorbeeld erg omslachtig en duur om het bodemgebruik van je land te veranderen. ‘Ik kan niet zeggen dat er structureel iets veranderd is sinds 2023’, vertelt Daniela De Pablo.

Samen met haar man Pablo Pedreros en hun drie kinderen runt ze Mingaco, een regeneratieve wijngaard in Checura, Itata. ‘Mensen zijn alleen nog banger geworden van gras (dat bosbranden helpt verspreiden wanneer het erg droog is, red.), wat geleid heeft tot het gebruik van meer herbiciden. Dit terwijl we onze bodems net méér leven moeten geven als we resistenter willen zijn tegen het vuur. Want dan kunnen ze meer water absorberen.’

Daniela en Pablo zagen met hun eigen ogen hoe hun stukje écht bos werkte als buffer tegen de vuurzee, waardoor hun huis en bodega gespaard bleven.

Ook het huis van David werd in 2023 gered door het stukje inheemse bos dat naast zijn huis groeit. ‘Toen het vuur dat vanuit de plantages kwam razen het bos bereikte, daalde het merkbaar in intensiteit. Dat gaf ons de tijd om ons huis nat te spuiten. Nu planten we inheemse boomsoorten waar we maar kunnen.’

Deze persoonlijke ervaringen bevestigen wat de wetenschap aantoont, stelt Hans Fuentes Vera, oprichter van Parque Avellanos, een educatief natuurbehoudproject van vier hectare aan de kust van Ñuble, Chili. Talrijke studies demonstreren hoe we op grote schaal landschappen die water genereren en vasthouden, zoals inheemse bossen, ingeruild hebben voor landschappen die droogte en erosie in de hand werken, zoals pijnboom- en eucalyptusplantages.

Terwijl hij door het Parque Avellanos wandelt, legt Fuentes Vera uit hoe de diverse samenstelling van een oerbos maakt dat het minder hevig brandt. Een plantage is, door het gebrek aan ondergroei, aanzienlijk warmer dan een natuurlijk bos, waarin de dichte ondergroei voor verkoeling zorgt. De verschillende lagen in een bos maken ook dat de wind er niet zo gemakkelijk doorheen raast.

Daarnaast absorbeert de biomassa in de bodem ook in de winter water, om dat in de zomer weer los te laten, als een spons die dichtgeknepen wordt. ‘Een bos genereert water, terwijl een boomplantage droogte in de hand werkt’, verduidelijkt Fuentes Vera.

Vruchtbaarder met de jaren

‘De beste manier om verandering op gang te brengen is te beginnen bij jezelf’, in plaats van te wachten op veranderingen van bovenaf: daar zijn Lars Wild en Denise Mansbart van overtuigd. Met Wild Forest Garden, hun syntropisch landbouwproject nabij het Portugese Odemira, hebben ze een oase van groen en koelte gecreëerd.

‘In de syntropische bosbouw planten we water’, leggen ze uit, te midden van hun weelderige, eetbare tuin. Die lijkt bijzonder groen hartje zomer. ‘Waar extractieve bosbouw de bodem uitput en voor droogte en erosie zorgt, wordt de bodem in een syntropisch bos juist steeds vruchtbaarder met de jaren.’

Lars en Denise nuanceren het discours tegen de eucalyptus. ‘Wanneer je eucalyptus plant in combinatie met andere boomsoorten, zoals appelbomen of citrusplanten, en gebruikmaakt van de principes van de syntropie, kan hij wel een complementaire rol spelen en een positieve bijdrage leveren aan een ecosysteem.’

Maar er bestaat veel discussie over het gebruik van eucalyptus in de syntropie. Sommige experts vinden het onverantwoord om exotische boomsoorten te blijven gebruiken.

In contrast met de syntropische bosbouw, waarbij we als mensen intensief ingrijpen in de natuur om ecosystemen te creëren die de bodem herstellen, stelt bioloog Udo Schwarzer voor om meer vertrouwen te geven aan de oorspronkelijke natuur. ‘Je zou versteld staan van de economische mogelijkheden. Er zijn pistes die misschien nu ondenkbaar zijn, maar die zullen verrijzen als je de natuur haar gang laat gaan.’

Denk aan paddenstoelen, vruchten en noten die oerbossen ons geven, of verantwoord toerisme. En er is ook werk voor mensen die het bos helpen onderhouden.

Het economische potentieel van natuurbescherming is recent bevestigd in een studie van Fundación Rewilding Chile en consultant McKinsey. Die toont aan dat van elke dollar die de overheid investeerde in de nationale parken van Patagonië, er in 2024 al 6 dollar teruggevloeid was naar de lokale gemeenschappen. Tegen 2030 zou dat 8,6 dollar worden.

Dromen van echt bos

Op plaatsen waar natuurbescherming geen politieke prioriteit is en gemeenschappen het heft in eigen handen moeten nemen, is samenwerking en lokale inbedding essentieel. Dat ondervond Sofia Portela uit Barão de São João in Portugal persoonlijk. ‘Het is moeilijk om mensen samen te krijgen. Onze coöperatieve geest is nog niet helemaal hersteld na de dictatuur.’

Portela zette haar wanhoop na de grote brand van 2025 om in optimisme en begon samen met een handvol mensen een lokale beweging, Mata Viva (ofte: 'Levend bos'). Ze willen dat de Portugese bosbeheerinstantie hen toestemming geeft om stuk publieke grond te herbebossen met inheemse bomen. ‘Het gaat zo verschrikkelijk moeizaam’, vertelt Portela. Ze drukt ons meermaals op het hart dat ze geen specialiste in natuurbehoud is, maar dat ze wel de drang voelt om iets te doen.

De eerste stap voor Mata Viva was: ‘mensen aan het dromen krijgen’. Langzaamaan slaagde ze erin om steeds meer mensen te betrekken bij Mata Viva en een gevoel van samenhorigheid te stimuleren.

Dat was nodig, want in regio's van intensieve bosbouw wordt niet alleen de collectieve kracht van de natuur onderuitgehaald, maar ook die van de mens, stelde onderzoek van sociaal wetenschapper Álvaro Hofflinger recent vast. Terwijl een echt bos gestoeld is op samenwerking en onderlinge verbondenheid, stimuleert extractieve bosbouw individualisme.

‘De bureaucratie speelt ons parten. We hebben mensen via onze gemeenschapsvergaderingen aan het dromen gekregen over een vuurvriendelijkere toekomst. Maar zonder de steun van de overheid kunnen we die droom niet waarmaken’, betreurt Sofia.

Naast verbeelding en samenwerking vergt het ook veel moed en kapitaal om nieuwe projecten op te starten in brandgebied, want er is een reëel risico dat je je tijd en financiële investering zal verliezen door een nieuwe bosbrand. Daarom is het zo belangrijk dat de overheid een overkoepelend kader creëert, dat projecten financiert en ook indekt tegen mogelijke risico's.

Opvallend is dat politici en overheidsorganen steevast reactief blijven en pas maatregelen nemen na een grote bosbrand.

Er is geen preventief, holistisch beleidskader dat oplossingen gebaseerd op de natuur invoegt. Ook al zijn die aangetoond effectief, zoals de diversificatie van landschappen met faixas vivas (levende "brandbrekers") van inheemse bossen, wijngaarden of strategisch grazen.

Er was een ambitieus beleid in Portugal, dat de oprichting van 'geïntegreerde gebieden voor landschapsbeheer' (AIGP's) stimuleerde. Die moesten de transformatie van het landschap in de praktijk plannen en uitvoeren. Maar het beleid kwam tot stilstand door regeringswisselingen en door een gebrek aan financiering en expertise op lokaal niveau.

In Chili focust het bestaande beleid op het duurzamer en brandveiliger maken van de bosbouwplantages. Maar het extractieve economische model van de bosbouwindustrie blijft buiten schot. Dat verbaast niet, gezien de diepe historische verankering van de sector in het politieke bestel. Die is zo sterk dat veel van de mensen die we interviewden, niet geciteerd wilden worden wanneer ze praten over de corruptie en wanpraktijken in de bosbouwsector, uit vrees voor vergelding.