Welke toekomst wacht de Mapuche in Chili onder José Antonio Kast?

In het centrum van de Chileense hoofdstad Santiago ligt de uitvalsbasis van Red de Mujeres Mapuche, het Netwerk van Mapuche-vrouwen. De organisatie wint de laatste tijd snel aan zichtbaarheid, zowel op sociale media als in het Chileense middenveld. Op Instagram tellen ze inmiddels zo’n honderdduizend volgers, en hun activiteiten lokken steevast veel belangstelling.

Hun uitvalsbasis is een verouderd gebouw dat de staat hun voor vier jaar toewees, omdat ze erkend zijn als etno-culturele organisatie. Het pand heeft duidelijk betere tijden gekend, maar de vrouwen zijn niet van plan de komende jaren stil te zitten.

Diva, Yanka en Josefa, enkele prominente leden van het collectief, willen het gebouw nieuw leven inblazen. ‘Het pand is vrij groot, waardoor we hier veel activiteiten kunnen organiseren. Dat geeft ons de motivatie om de handen uit de mouwen te steken, want er moet veel gerenoveerd worden. We pakken het stap voor stap aan, kamer per kamer, want onze organisatie heeft weinig echte inkomsten en alles gebeurt op vrijwillige basis.’

Toch brengen ze samen dingen in beweging. ‘Onze werking is van nature collectief, zoals de organisatiestructuur bij de Mapuche dat al eeuwenlang geweest is’, vertelt oprichtster Diva Millapan. ‘We zijn met enkele tientallen actieve leden, maar kunnen rekenen op een veel grotere groep sympathisanten.’

Die sympathisanten voelen zich vooral aangesproken door de twee politieke kernpunten van de Red de Mujeres Mapuche. ‘Onze werking draait om de strijd voor inheemse rechten en feminisme’, vertelt Josefa, die aan de slag is als sociaal werkster. ‘Een goed voorbeeld daarvan zijn de infosessies die we soms geven aan Mapuche-vrouwen – vaak uit gemarginaliseerde milieus – over anticonceptie.’

‘Maar over het algemeen zijn onze activiteiten erg divers. Zo organiseren we lezingen en filmavonden rond onze kernthema’s, maar het kan ook interactiever, bijvoorbeeld met workshops. Onze dans- en muziekworkshops zijn doordrenkt met culturele elementen van de Mapuche. Daarnaast uiten we ons activisme natuurlijk ook via protesten. Een jaarlijks hoogtepunt is 8 maart, wanneer we ons op straat laten horen voor een strijdvaardige internationale vrouwendag.’

‘Toch is de combinatie onze twee thema’s niet altijd eenvoudig,’ vertelt Yanka, die als advocate werkt. ‘Wanneer we samenwerken met feministische organisaties, wordt onze inheemse achtergrond vaak genegeerd. Omgekeerd valt onze feministische focus niet altijd even goed bij sommige kringen van de Mapuche-gemeenschap.’

‘Zelf heb ik jarenlang gewerkt voor het ministerie van de Vrouw, hier in Santiago’, vertelt Diva. ‘Maar na verloop van tijd raakte ik gefrustreerd. Zelfs onder een zogenaamd progressieve president veranderde er weinig, en de specifieke moeilijke situatie van Mapuche-vrouwen kreeg te weinig aandacht.’

‘Het is iets dat we vaak zien terugkomen,’ zegt Yanka. ‘Binnen de feministische beweging moeten we regelmatig op onze strepen staan: om erkenning te krijgen voor onze culturele eigenheid en om te benadrukken dat inheemse vrouwen te maken hebben met specifieke, koloniale vormen van discriminatie.’

Waar is Julia Chuñil?

Vrouwen staan geregeld in de frontlinie van het Mapuche-activisme. Wie Chili binnenkomt, kan bijna niet om de straatgraffiti heen: ‘Waar is Julia Chuñil?’ Vaak gaat die vraag vergezeld van het portret van een iets oudere, vastberaden Mapuche-vrouw.

‘Julia Chuñil was jarenlang een fervent beschermster van het milieu in de zuidelijke BioBio-regio en beschermde de Wallmapu, het oerland van de Mapuche’, vertelt Diva. ‘Nu is ze er niet meer. Na een jaar van nationale aandacht voor haar verdwijning, werd een grootgrondbezitter uit haar regio opgepakt op verdenking van moord.’

Die grootgrondbezitter is Juan Carlos Morstadt, een rijke lokale ondernemer met duidelijk een andere kijk op het milieu. Uit de bewijsstukken in zijn proces blijkt dat hij Julia Chuñil, samen met enkele handlangers, zou hebben vermoord door haar te verbranden. Diva Millapan en haar medestanders konden dit uiteraard niet laten passeren en kwamen meteen in actie. Ze organiseerden protesten en deelden informatieve posts over de zaak.

‘Het afgelopen jaar hebben we druk gewerkt om de boodschap “Waar is Julia Chuñil?” zo veel mogelijk op straat zichtbaar te maken’, vertelt Josefa. ‘Dat is een manier om extra druk te zetten op de zaak, want de Chileense overheid en rechtspraak zijn in dit soort zaken vaak niet welwillend tegenover de Mapuche.’

Gaandeweg werd het conflict ook complexer. In de regio wonen namelijk mensen van wie de voorouders generaties geleden al een stuk land koloniseerden. Ook zij krijgen soms te maken met intimidatie door Mapuches die het oorspronkelijke land van hun gemeenschap opnieuw opeisen. Dat roept de bredere vraag op tot welk punt iemand nog als kolonist kan worden beschouwd.

Tijdens zijn presidentscampagne beloofde José Antonio Kast maar al te graag extra bescherming voor mensen in zulke situaties. ‘Recht en orde zullen zegevieren’, verklaarde Kast, die zelf de zoon is van Duitse kolonisten. In de zuidelijke regio’s waar het conflict het hevigst woedt, haalde hij bijna 70 procent van de stemmen.

Kast profiteert duidelijk van het aanslepende conflict. Tijdens zijn campagne kondigde hij bijvoorbeeld aan dat het leger elke wagen die in de Mapuche-regio’s de weg op gaat zou controleren op wapens. Tegelijk heeft hij weinig bezwaar tegen de groeiende invloed van grootgrondbezitters en bosbouwbedrijven in de regio. Die beginnen een ingrijpende impact te hebben op het lokale leefmilieu, precies dat waar wijlen Julia Chuñil zich tegen verzette.

Nieuwe kerk, nieuw probleem

Volgens Diva vormt niet alleen de Chileense staat een bedreiging voor de Mapuche-gemeenschap. ‘De evangelische kerken zijn sterk in opmars’, zegt ze. ‘Ze verspreiden egocentrische en ultraconservatieve waarden die veel van onze jongeren meeslepen. Onze gemeenschappen behoren tot de armste in heel Chili. Predikanten die voorspoed beloven aan wie zich gedwee aan Jezus Christus onderwerpt, winnen ook bij ons zieltjes.’

‘Ik mis zelfs bijna de invloed van de katholieke kerk’, lacht Diva. ‘Die legde tenminste de nadruk op gemeenschapswerking en deed iets voor de armen. De evangelische variant van het christendom voelt voor mij eerder als een nieuwe vorm van extreemrechts. Kast krijgt bijvoorbeeld veel steun uit die hoek.’