‘De internationale gemeenschap mag de Syrische vluchtelingen hier niet vergeten’

‘Ik wil mijn documenten vernieuwen, maar ik heb via het Commissariaat een afspraak gekregen voor 15 maart. Dat lijkt me lang, is dit normaal? Ze zeiden dat ik naar Amman moet, terwijl ik dit gewoonlijk in Irbid doe. Klopt dat wel? Gelieve me te informeren, met dank.’ Het is een vraag van 20 januari 2026, in een Facebookgroep van Syriërs in Jordanië. ‘De vernieuwing (van de verblijfsdocumenten, red.) is sinds juli naar Amman verhuisd. En de wachttijden zijn lang, dat geldt voor iedereen’, antwoordt een groepslid.

Iemand anders vraagt: ‘Ik wil naar Syrië, maar mijn vrouw en mijn kinderen blijven in Jordanië. Zullen ze hun voedselbonnen blijven krijgen?’ Zowel antwoord als commentaar volgen in de groep.

Naast berichten van particuliere aard (iemand zet een gasfornuis te koop, een ander biedt vervoer naar Syrië aan, weer een ander deelt zijn nummer voor wie een elektricien zoekt) worden er ook berichten van officiële instanties gedeeld. Zo meldt de VN-Vluchtelingenorganisatie (UNHCR) dat vluchtelingen in het Zaatarikamp die hun woonunit willen verkopen, daarvoor een vergoeding krijgen, op voorwaarde dat dit gebeurt in het kader van een vrijwillige terugkeer naar Syrië.

Ook mensenrechtenconsultant en vluchtelingenexpert Riad Al-Sobh bevestigt dat de vermindering van humanitaire hulp al een paar jaar aan de gang is. ‘Het begon met de oorlog in Oekraïne en zette zich door na de oorlog in Gaza. Maar ook de ontwikkelingen in Syrië en de terugkeer van een deel van de Syrische vluchtelingen naar hun land speelden een rol. De beslissing van Trump om buitenlandse hulp te verminderen, was de druppel die de emmer deed overlopen’, zegt hij.

Ook kinderrechtenorganisatie Unicef spreekt liever in algemene termen en wijst naar concurrerende mondiale crises als oorzaak. Op onze vraag naar de impact van de bevriezing van USAID in Jordanië antwoordt de organisatie dat ze genoodzaakt is geweest essentiële diensten terug te schroeven. Unicef wordt er nu geconfronteerd met het risico op verdere bezuinigingen of zelfs op de volledige opschorting van de resterende diensten.

Een breder probleem

De hulp die naar de vluchtelingenorganisaties ging, is slechts een klein deel van de jaarlijkse steun van de VS aan strategische bondgenoot Jordanië. Het land heeft een vredesakkoord met Israël, biedt onderdak aan ongeveer 4000 Amerikaanse soldaten en staat op de derde plaats van de landen die Amerikaanse hulp krijgen. In 2024 bedroeg de hulp 1,65 miljard dollar.

‘De Amerikaanse hulp aan Jordanië is vertakt’, stelt Ahmad Awad, algemeen directeur van het Phenix Center for Economics and Informatics Studies, vast. ‘Er is hulp vanuit Buitenlandse Zaken, er gaat hulp naar defensie en hulp naar ngo’s. Het leeuwendeel van de hulp gaat naar de overheid. Maar de staat heeft niet veel te lijden gehad van verminderde steun. De opmaak van de begroting van 2026 is in ieder geval vrij soepel verlopen.’

Wat wel zwaar werd getroffen, is het middenveld. Lopende projecten die door USAID werden opgezet of die in samenwerking met ngo’s werden uitgevoerd, worden niet meer verlengd. Geplande projecten gaan niet meer van start. ‘Programma’s voor ontwikkeling, democratie, mensenrechten, transparantie en goed bestuur zijn er dus niet meer’, zegt Awad. ‘De VS steunen wie ze willen steunen op politieke basis, dat is het criterium. Vanuit de EU kwam er wel extra hulp, maar die steun was niet gericht op ngo’s.’

‘USAID vormt een derde tot 40 procent van de totale hulp die aan ngo’s wordt versterkt’, verduidelijkt Riad Al-Sobh. ‘Er is geen enkele ngo die geen medewerkers heeft moeten ontslaan of geen programma’s heeft stopgezet, sommige hebben de deuren gesloten. Grote organisaties zoals IOM en UNHCR zijn verhuisd naar kleinere locaties. Bij sommige organisaties bestaat de naam nog, maar er is nog vaak maar één persoon die de winkel opent en weer sluit.’

De mensenrechten- en vluchtelingenexpert wordt zelf ook getroffen door de schrapping van de humanitaire hulp. Zijn contract bij het ministerie van Buitenlandse Zaken werd niet verlengd. ‘Zelfs de verantwoordelijke voor het project en zijn medewerker werden bedankt voor bewezen diensten. Ze zijn mijn concurrenten op de arbeidsmarkt geworden’, zucht hij.

Maar er is ook een onrechtstreekse impact. ‘Uit ramingen die het Jordan International Forum heeft opgemaakt, enkele maanden na de aankondiging van de bevriezing van USAID, blijkt dat 35.000 Jordaniërs beïnvloed zouden worden door het nieuwe beleid in de VS’, zegt Ahamad Awad. ‘Maar in 2026 zullen er nog meer mensen worden ontslagen en projecten stopgezet.’

‘Er zijn in de drie eerste maanden na de USAID-stopzetting al ongeveer 3500 banen definitief verdwenen. In Jordanië is dat veel’, zegt van haar kant Alyse Kennedy, directeur van het Jordan INGO Forum ( JIF), een netwerk van internationale ngo’s in Jordanië. ‘De langetermijnramingen waren toen dat het banenverlies veel groter zou zijn, vanwege de dominoeffecten van grote USAID-programma’s op het creëren van jobs. Al heeft het volledige banenverlies dat werd verwacht, voor zover wij weten, niet plaatsgevonden. Wel zijn er een paar grote programma’s die ondersteuning boden aan kwetsbare mensen en die ongeveer 20.000 mensen hielpen, volledig weggevallen.’

‘Het probleem van Jordanië,’ zegt Kennedy, ‘is dat het steunt op buitenlandse hulp van de VS en van sommige Golfstaten. Dat heeft te maken met het tekort aan hulpbronnen, maar ook met politieke allianties.’

‘De last voor Jordanië wordt groter’, stelt Riad Al-Sobh. ‘We zijn het op één na armste land ter wereld als het gaat om de beschikbaarheid van water. Er is een watertekort. En de openbare scholen zijn overbevolkt. In de steden draaien ze twee shiften, een in de voormiddag en een in de namiddag. In de gezondheidssector is er geen algemene ziekteverzekering. Veel mensen hebben leningen die ze nu door het verlies van hun werk niet meer kunnen betalen. Veel mensen kunnen de school van hun kinderen niet meer betalen. In Jordanië is zowat een derde van de scholen privé.’

Wedden op terugkeer

De afschaffing van de Amerikaanse hulp viel ongeveer samen met de val van het Assad-regime in Syrië, en op een moment dat het discours over terugkeer van Syrische vluchtelingen naar hun land het luidst klonk.

Begin 2025 zijn inderdaad meer dan 180.000 Syriërs teruggekeerd. ‘Dit is een vermindering van bijna 30% van de geregistreerde vluchtelingen in Jordanië,’ zegt UNHCR, of iets meer dan 10% van de totale Syriërs in Jordanië, volgens experten. Het aantal zou groter zijn mocht de situatie in Syrië verbeteren op het vlak van veiligheid en als er economische vooruitzichten zijn. Maar Syrië is nog steeds onstabiel.

De Jordaanse staat beschouwt de kwestie van de vluchtelingen als een verantwoordelijkheid van de internationale gemeenschap, zegt Ahmad Awad. Toch schat Alyse Kennedy de houding van de Jordaanse overheid positief in. ‘De regering heeft vrij snel aangegeven het voortouw te nemen voor een inclusieve dienstverlening op het vlak van onderwijs en gezondheidszorg voor vluchtelingen. Dat is een goede zaak.’

‘Ook het officiële discours is verschoven’, vervolgt Kennedy. ‘In het begin van vorig jaar vond de regering dat het tijd was voor vluchtelingen om naar huis te gaan. In de zomer werd het verhaal dat Syriërs zouden terugkeren naar Syrië maar dat Jordanië steun en diensten blijft verlenen tot dat gebeurt. Dat is geen onbelangrijke verandering.’

De regering-Trump stelde in februari voor om een nieuw Bureau voor Rampen- en Humanitaire Hulp op te richten, maar het is nog afwachten wat dat concreet betekent voor het middenveld en voor de vluchtelingen in Jordanië.

‘Het probleem is regionaal’, zegt Taha Yousef van UNHCR. ‘Ondanks politieke veranderingen en de terugkeer wereldwijd van meer dan 1,5 miljoen vluchtelingen naar Syrië, verblijven nog steeds veel vluchtelingen in opvanglanden. Niet alleen in Jordanië, maar ook elders in de regio: Turkije, Irak, Libanon, Egypte. De kern blijft dus dat we aandacht moeten blijven hebben voor hun noden. Die zijn niet verdwenen, ze zijn er nog steeds, en ze zijn mogelijk zelfs groter dan voorheen. De internationale gemeenschap mag vluchtelingen, en specifiek Syrische vluchtelingen, niet vergeten.’