“‘De cirkel van illegaliteit’

Sinds 2018 stierven in de bergen van de grensstreek van Briançon 11 vluchtelingen. Nog eens 5 raakten vermist. Zij probeerden de weg van Italië naar Frankrijk te vinden. Het doorkruisen van de bergen is gevaarlijk, zo werd er hier en daar benadrukt.

Maar toen ik Briançon bezocht om de grensmigratie in de bergen beter te begrijpen, legden hulpverleners mij een heel ander beeld voor. ‘Bergen doden niet, grenzen wel’, zo kreeg ik telkens te horen. Genoeg wegen door de bergen zijn duidelijk, veilig en goed begaanbaar. Het is doordat vluchtelingen risico lopen om teruggeduwd te worden, dat ze kleine bergpaden en onveilige routes moeten kiezen.

Diezelfde “ongehoorzaamheid” wordt vervolgens gebruikt om de slachtoffers van het grensbeleid te rechtvaardigen. Natuurlijk loop je risico's als je illegaal een land probeert binnen te komen! Door te zeggen dat de bergen gevaarlijk zijn, verleggen we onze aandacht: opeens kiezen vluchtelingen zelf letterlijk voor het “verkeerde pad”.

Niemand hoeft uitgelegd te krijgen dat de meesten niet gewoon een lijnvlucht naar Europa hadden kunnen nemen. Toch draagt het woord “illegaal” voortdurend een impliciete vergelijking met zich mee, alsof de legale weg een mogelijkheid is.

Qu'ils mangent de la brioche! Het is een manier om een werkelijkheid onzichtbaar te maken en het onzichtbare tot de werkelijkheid te verklaren. Terwijl het gebrek aan opties wordt uitgewist komt een narratief van illegaal handelen naar voren.

Hetzelfde mechanisme duikt op waar je het niet meteen zou verwachten, bijvoorbeeld in de manier waarop we betalingen naar oorlogsgebied behandelen.

Criminalisering maakt de crimineel

Dit voorjaar bracht Pano een reportage uit over het ondergrondse betalingssysteem Hawala. Op basis van vertrouwen wordt cash aan een “hawaladar” gegeven, die het bedrag, min commissie, beschikbaar stelt bij een “hawaladar” op de plek van bestemming. De ontvanger haalt het geld daar met een code op. 

Voor de autoriteiten is dat een doorn in het oog en dus is het systeem illegaal. Dat is ook niet vreemd voor een informeel banksysteem zonder enige controle. Voor criminelen is het een uitgelezen instrument om geld wit te wassen en strafbare activiteiten te financieren.

Maar dit systeem is niet per se voor georganiseerde misdaad bedoeld. Betalingen aan Gaza, Somalië of Afghanistan zijn bijvoorbeeld bijna altijd illegaal.

In Gaza is dat omdat Hamas er bestuurt en banken verplicht zijn te voorkomen dat hun diensten voor terrorisme gebruikt worden. Hamas staat op verschillende terrorismelijsten waardoor reguliere betalingsdiensten amper aan de regels kunnen voldoen om betaalverkeer mogelijk te maken. Ze blijven weg. Hawala blijft over.

Dat betekent niet dat er geen geld naar Gaza gaat, want veel Gazanen zijn afhankelijk van familie in het buitenland. Het betekent wel dat wie zijn familie wil steunen om noodzakelijke zorg, onderdak en eten te betalen op het Hawala-netwerk is aangewezen.

Voor een lastige bestemming als Gaza wordt al snel 50% commissie gevraagd. Wie tot dit circuit veroordeeld is, verliest dus twee keer: hij wordt afgezet én de illegaliteit in geduwd.

Illegalisering leidt bijna altijd tot meer illegaliteit. En dan heb ik het niet alleen over de door beleidsmakers beoogde handeling.

Het is een nare feedbackloop: we sluiten legale routes, dus gebruiken mensen illegale routes.

De oorlog tegen drugs creëerde een illegaal en gevaarlijk circuit. De druk om Hamas van het financiële systeem uit te sluiten doet hawalanetwerken floreren. De weigering om menswaardige asielprocedures op te stellen maakt van illegale migratie de enige en dus de beste optie.

Hawala floreert niet ondanks het beleid, maar dankzij het beleid. Net zoals mensensmokkelaars hun lucratieve zaken niet ondanks, maar dankzij ons migratiebeleid hebben.

Het is een nare feedbackloop: we sluiten legale routes, dus gebruiken mensen illegale routes. Daarna volgt de meest pijnlijke stap: die illegaliteit bewijst voor beleidsmakers namelijk dat ze overtreders zijn. Dat bewijs wordt daarna gebruikt om legale routes nog verder af te sluiten.

Ceuta: het bewijs dat zichzelf schrijft

Toen Marokko wegkeek, zodat veel jonge mensen op de poorten van Ceuta konden kloppen, werd de schaduwkant van die feedbackloop opnieuw blootgelegd.

“Illegaal binnenkomen” klinkt tegelijkertijd alsof er ook een legale manier bestaat.

In een brief aan de voorzitters van de EU getekend door 22 leiders van Europese landen, wordt veel duidelijk: ‘We mogen niet toestaan dat ongecontroleerde, massale grensoverschrijdingen, hybride dreigingen of de instrumentalisering van migratie het beeld doen ontstaan dat illegale toegang tot de EU mogelijk is. Of dat illegaal de EU binnenkomen kan uitmonden in een legaal verblijf.’

Vooral dat laatste deed mij struikelen.

Het zijn natuurlijk niet de mensen die op Ceuta aankwamen die hun aankomst illegaal maakten. “Illegaal binnenkomen” klinkt tegelijkertijd alsof er ook een legale manier bestaat.

Hun illegaliteit is in ons huidige beleid een gegeven, géén keuze, maar een juridische constructie. Die constructie gebruiken om legaal verblijf uit te sluiten, is dan ook bevreemdend.

Er is maar één interpretatie mogelijk: deze mensen zijn illegaal omdat ze ongewenst zijn, en ongewenst omdat ze illegaal zijn. Illegaliteit is dan geen beschrijving meer, maar een cirkelredenering die wordt ingezet als politiek instrument. Het resultaat wordt aangewezen als de oorzaak.

Ondertussen weet iedereen dat er zonder geld of het juiste paspoort maar één weg naar Europa rest. En zo goed is die optie niet: naar schatting overleden 80 mensen bij hun oversteek naar Ceuta.

Wie het wel haalde, besefte al snel dat hij voor niets kwam. De meesten van hen zouden niet geholpen worden, laat staan opgevangen. Ze zijn tenslotte illegaal.

Precies dat feit wordt systematisch gebruikt om een steeds harder grensbeleid te rechtvaardigen: in het beste geval rechtvaardigt het gedwongen terugkeer, in het ergste geval hun dood.

Als een samenleving mensen eerst de illegaliteit in organiseert en hen vervolgens op basis van diezelfde illegaliteit een eerlijke behandeling ontzegt, dan moeten we bereid zijn om het woord “illegaal” van iedere normatieve betekenis te ontdoen. Zolang we het resultaat blijven behandelen als de oorzaak, zal de cirkel zich blijven sluiten.