“‘Vrijheid van haat’

Het is blijkbaar een debatvraag of we blij mogen zijn omdat een notoire haatzaaier als Dries Van Langenhove strafrechtelijk vervolgd en veroordeeld werd. Nu zouden de meeste mensen die werkelijk gruwen van racisme veel liever zien dat de weerzinwekkende ideeën van Dries Van Langenhove worden bestreden dan dat ze hem zelf de cel zien ingaan. Voor elke Dries die wordt veroordeeld staan er immers twee nieuwe klaar. Dat is het manco van dergelijke veroordelingen, of het nu Jef Hoeyberghs of Dries Van Langenhove betreft. De persoon veroordelen doet het gedachtengoed niet verdwijnen. Rechters weten dat. De meeste mensen beseffen dat.

Het is niet de taak van rechters om gedachtengoed te bestrijden. Hun opdracht bestaat uit het oordelen over de vraag of iemand de wet heeft overtreden; geen gemakkelijke opdracht, gezien de mogelijke interpretaties van heel wat wetten. De meesten van hen kwijten zich met ernst en verantwoordelijkheidszin van deze aartsmoeilijke taak en daar moeten we heel erg blij om zijn. De veroordeling van Van Langenhove is dan ook een juridische kwestie, geen politiek feit. Oproepen om de wetgeving bij te sturen omdat het toepassen ervan een politiek bedenkelijk gevolg zou kunnen hebben, lijkt in die optiek misschien wat ongepast.

Los van Dries en zijn veroordeling kunnen we niet anders dan besluiten dat de strijd tegen racisme al jaren sputtert. Dat ligt niet aan de wetgeving terzake, noch aan rechters en hun uitspraken. Wel aan het feit dat velen de strijd hebben opgegeven en willen herleiden tot een juridische kwestie, een zaak van law and order. Het strafrecht is nochtans niet bedoeld om structurele haat en agressie te bestrijden.

Politici die zich progressief en sociaal noemen dachten de wind in de rug te krijgen door mee te surfen op de golf van extreemrechts. Sommigen doen dat zonder veel schroom en noemen zich dwarsliggers. Dat dwarsliggen kunnen we vrij letterlijk nemen, wanneer het gaat over de strijd tegen racisme en xenofobie. Kritische meningen omtrent migratie, religie en cultuur zijn gewiekst losgeweekt van het concept racisme, alsof deze thema’s niet nauw verbonden zijn. Bliksemafleiders als woke en cancelcultuur eisten de aandacht op en werden ingezet om “polarisering” aan te kaarten. Over diep geworteld en steeds openlijker racisme gaat het zelden; wanneer het wél een thema wordt ligt er al lang een zacht dekentje van begrip voor bezorgde burgers overheen.

Terug naar het debat over vrijheid van meningsuiting. Die is inderdaad in gevaar. Niet zozeer omdat Dries Van Langenhove werd veroordeeld op basis van al lang bestaande wetgeving, maar omdat de overheid die vrijheid zelf moedwillig ondergraaft – bijvoorbeeld door kritische middenveldorganisaties te viseren – en omdat media graag en gretig meegaan in het opbod van polarisering, en controverse verkiezen boven expertise.

Tot slot zou het debat over vrijheid en democratie vruchtbaarder zijn als de koene debaters ook de impact van de vrije meningen in kwestie onder ogen wensten te zien, in al zijn lelijke en onwenselijke facetten.

Persoonlijk ben ik van mening dat de bewering dat ‘de vrije meningsuiting dreigt te verkruimelen onder druk van de overbescherming van onze maatschappij tegen foute meningen’ nogal bizar klinkt in een tijdperk waarin extreme meningen en verbaal geweld meer norm dan uitzondering zijn. Onderzoek na onderzoek wijst op een zorgwekkende verharding en een toename van agressie op sociale media én offline.

De these dat we overbeschermd zijn tegen foute meningen klinkt een tikje lachwekkend voor heel wat groepen die dagelijks bedreigd en aangevallen worden om wie ze zijn. De bagger die ABVV-topvrouw Miranda Ulens onlangs over zich heen kreeg, de walgelijke commentaren op een onschuldig bericht van Gents schepen Hafsa El-Bazioui over een uitje naar het voetbal met haar zoon, het zijn maar een paar voorbeelden van de stroom aan haatberichten die we blijkbaar normaal zijn gaan vinden.

Intussen verschijnen en jaarlijks onderzoeksrapporten die de tastbare impact van online en offline haat blootleggen. Niet alleen de brutale tot agressieve omgangsvormen van misnoegde burgers, maar ook de structuren achter bewust opgezette online haatcampages viseren opmerkelijk meer vrouwen, lgtbqi personen en mensen van kleur. De meest gerapporteerde vormen van online haatspraak zijn racistische, seksistische en homofobe commentaren, naast uitingen van haat tegenover moslims en Joden.

De gevolgen van deze uitingen van haat zijn niet enkel persoonlijk, maar ook maatschappelijk problematisch. De geviseerde groepen trekken zich terug uit het publieke debat of de politieke arena, met democratische verarming als resultaat. Haatspraak doet dus veel meer dan kwetsen, maar marginaliseert en sluit mensen uit.

Wie zich zorgen maakt over de vrije meningsuiting zou zich dus bij uitstek moeten bekommeren over deze tendens. Wie niet veilig kan deelnemen aan het debat is de facto niet vrij. Er is geen sprake van vrije meningsuiting wanneer groepen mensen niet veilig hun mening kunnen uiten, wanneer groepen mensen geen recht hebben op fysieke en mentale integriteit en daarom naar de plooien van de samenleving worden geduwd.

Het debat over vrijheid van meningsuiting verdient meer gelaagdheid en een ruimere blik dan vandaag het geval is. Er moet een betere manier zijn om ieders vrijheid te bewaken. Die ligt niet bij de arm der wet, noch bij onverschilligheid en gedoogbeleid.