'Grenzen zijn geen natuurfenomenen, maar politieke keuzes'

Door haar Kosovaarse roots groeide Albina Fetahaj op met het besef dat documenten en paspoorten bepalen wie toegang krijgt en wie buitengesloten wordt. ‘Je begint te denken dat jij het probleem bent’, vertelt ze. ‘Dat je voortdurend moet bewijzen dat je hier mag zijn.’ Door die logica te ontleden en de structuren erachter zichtbaar te maken, ontstond ruimte om anders naar zichzelf en naar de wereld te kijken. ‘Wanneer je begrijpt hoe structuren werken, kan je alle schuldgevoelens of schaamte die je voelt van je afzetten. Dat is bevrijdend.’  

Albina Fetahaj straalt een rustige vastberadenheid uit. Ze is jong, gedreven en spreekt met een opvallende helderheid over rechtvaardigheid en ongelijkheid. Wanneer we elkaar ontmoeten in een koffiebar in Brussel, valt meteen op hoe precies en doordacht ze haar woorden kiest.

Hoewel ze nog studente is, maakte ze met haar eerste masteronderzoek meteen indruk: het groeide uit tot haar eerste boekpublicatie. Ze studeerde daarmee af in de master Conflict and Development aan de Ugent, en voegt daar nu nog een master Gender en Diversiteit aan toe.

Uit haar onderzoek leerde ze dat grenzen ongelijkheid niet alleen weerspiegelen, maar ook creëren. Sommige verplaatsingen worden gevierd, andere gecriminaliseerd. ‘Waarom wordt iemand een expat genoemd en iemand anders een immigrant?’ vraagt ze. ‘Dat verschil is geen toeval, maar een voortzetting van een koloniale logica die vandaag nog altijd voelbaar is.’

Met haar boek Grenskolonialisme sluit Albina Fetahaj aan bij een dekoloniale beweging die weigert te geloven dat de huidige grensorde het eindpunt is. Het boek is geen beleidsrecept, maar een uitnodiging om het debat open te breken. ‘Elke politieke verandering begint bij de vraag die niemand durft te stellen: wat als het anders kan?’

Uw boek vloeide voort uit een thesisonderzoek over het begrip grenzen. Waarom voelde u dat er nood was aan een boek om ook een breder publiek te bereiken?

Albina Fetahaj: ‘Ik merkte dat veel mensen een blinde vlek hebben rond migratie en vooral rond de vanzelfsprekendheid van grenzen. We discussiëren voortdurend over hoeveel migratie we willen, over strengere of mildere maatregelen, maar bijna nooit over de functie en oorsprong van grenzen.'

'Het wordt als vanzelfsprekend beschouwd dat grenzen nodig zijn en dat het normaal is dat mobiliteit ongelijk verdeeld is. Die vanzelfsprekendheid wilde ik doorbreken.’

Wanneer begon u die vanzelfsprekendheid in vraag te stellen?

Albina Fetahaj: ‘Ik was zes toen mijn gezin Belgische papieren kreeg. Plots konden wij naar Kosovo reizen en onze familie terugzien, iets wat tot dan onmogelijk leek. Maar zij konden niet naar hier komen. Dat voelde zo onrechtvaardig. Waarom mogen sommige mensen de wereld in en anderen niet?’

‘Elk jaar opnieuw werd ik met dezelfde ongelijkheid geconfronteerd. Het werd het begin van een zoektocht naar de redenen achter die ongelijkheid, niet alleen naar wat het met mensen doet maar vooral waarom ze überhaupt bestaat.’

De formulering ‘tot migrant gemaakte mensen’ komt in uw boek regelmatig terug. Waarom is die belangrijk?

Albina Fetahaj: ‘Omdat woorden nooit neutraal zijn. Niemand wordt als migrant geboren. Migrant is geen identiteit, maar een label dat door systemen wordt opgelegd om mensen te ordenen.’

‘Zoals de verschuiving van het woord “slaaf” naar “tot slaaf gemaakte mensen” duidelijk maakt dat slavernij geen natuurlijke toestand was maar een opgelegd systeem, maakt “tot migrant gemaakte mensen” zichtbaar dat migratie geen inherente categorie is maar het resultaat van structuren die uitsluiting produceren. Taal bepaalt hoe we de wereld begrijpen, en zonder nieuwe woorden blijft een andere wereld ondenkbaar.'

Hoe verklaart u dat veel mensen die ongelijkheid toch als normaal en vanzelfsprekend blijven ervaren?

Albina Fetahaj: ‘Dat heeft te maken met de verhalen die we over grenzen zijn gaan geloven. Grenzen worden voorgesteld als iets natuurlijks en noodzakelijk voor veiligheid en orde. Daardoor denken mensen nauwelijks nog na over hun ontstaan of functie.’

‘Maar grenzen zijn het resultaat van politieke keuzes en economische belangen. Wanneer iets voortdurend als normaal wordt herhaald, voelt het vanzelfsprekend, zelfs als het in essentie ongelijk en kunstmatig is.’

Kolonialisme leeft voort

In uw boek koppelt u migratie en grenzen expliciet aan kolonialisme en kapitalisme. Waarom zijn die verbanden volgens u essentieel?

Albina Fetahaj: ‘Omdat het huidige grens- en migratieregime niet uit het niets is ontstaan. Het is gebouwd op koloniale hiërarchieën die bepaalden wie vrij mocht bewegen en wie gecontroleerd werd.’

‘In het kapitalisme houden grenzen ongelijkheid in stand: ze maken arbeidsmigranten kwetsbaar en dus gemakkelijk te exploiteren. Zonder die historische en economische structuren te benoemen, begrijpen we migratie vandaag simpelweg niet.’

Hoe werkt dat precies?

Albina Fetahaj: ‘Kapitaal mag vrij circuleren. Bedrijven kunnen zonder beperkingen verhuizen naar lagelonenlanden, maar arbeiders kunnen niet vrij bewegen om betere lonen te zoeken. Zo worden ze vastgehouden in omstandigheden waarin ze geen echte keuzevrijheid hebben en gedwongen zijn in sweatshops of mijnen te werken. Dat is geen toeval, maar een voortzetting van het koloniale economische systeem waarin het Globale Noorden rijkdom opbouwt door systematische uitbuiting van het Globale Zuiden.’

U legt ook een link tussen migratie, kolonialisme en de zogenaamde groene transitie.

Albina Fetahaj: ‘Ja. Neem bijvoorbeeld Congo. Grondstoffen zoals coltan, kobalt en koper, die essentieel zijn voor onze smartphones, laptops en batterijtechnologie, worden er onder mensonterende omstandigheden ontgonnen. De zogenaamde groene transitie van het Westen wordt betaald met de uitputting van lichamen elders.’

‘Zolang de overontwikkeling van het Noorden afhankelijk blijft van de onderontwikkeling van het Zuiden, zullen mensen blijven migreren. Grenzen stoppen dat niet. Ze maken migratie alleen gevaarlijker en dodelijker.’

U bent kritisch voor linkse en progressieve bewegingen die volgens u toch binnen rechtse aannames over migratie blijven denken.

Albina Fetahaj: ‘Veel linkse en progressieve bewegingen vertrekken van dezelfde aanname als rechts: dat migratie een probleem is dat moet worden gecontroleerd. Ze gebruiken zachtere termen zoals “humanere oplossingen” of “efficiëntere grenscontroles”, maar de raciale logica blijft dezelfde. In plaats van de fundamenten van het systeem te bevragen, beheren ze de bestaande ongelijkheid. Dat is geen verandering, maar een voortzetting van dezelfde machtsstructuren.’

Ontheemdingscrisis

Wat bedoelt u precies wanneer u zegt dat de zogenaamde “migratiecrisis” een geconstrueerde crisis is?

Albina Fetahaj: ‘Crisis is geen neutraal woord, maar een politieke strategie om angst te creëren. Europa herhaalt dat het overspoeld wordt en slachtoffer is van iets dat van buiten komt.’

‘In werkelijkheid draagt Europa historische verantwoordelijkheid. Oorlogen, grondstoffenextractie, leeggezogen economieën en klimaatschade die elders wordt veroorzaakt, zijn precies de redenen waarom mensen vandaag vluchten en die hangen rechtstreeks samen met Europese belangen.’

‘Migratie is geen natuurfenomeen dat ons overvalt, maar een gevolg van structuren die Europa zelf heeft opgebouwd. Daarom spreek ik eerder van een ontheemdingscrisis.’

U zegt dat grensdoden geen tragisch gevolg zijn, maar een politieke keuze. Waarop baseert u die analyse?

Albina Fetahaj: ‘Op wat beleid feitelijk doet, niet op wat het zegt te willen doen. Europa sluit bewust veilige routes af en kiest ervoor mensen te laten sterven. Kijk naar de deals met Tunesië, de pushbacks op zee, de criminalisering van reddingsacties, de uitbreiding van Frontex en de vervolging van activisten. Dat zijn geen incidenten of menselijke fouten, het zijn beleidsinstrumenten.’

‘Europa weet dat mensen blijven migreren zolang ze denken dat hun overlevingskansen groter zijn aan de andere kant van de grens. Afschrikking werkt alleen als de prijs ondenkbaar hoog wordt. Daarom worden grenzen dodelijker gemaakt. Niet om migratie te stoppen, maar om de illusie te behouden dat het systeem controle heeft.’

Geen utopie

Waarom vindt u het geloof dat grenzen werken veel onrealistischer dan het idee van een wereld zonder grenzen?

Albina Fetahaj: ‘Het echte onrealistische en irrationele geloof is het idee dat we verder kunnen met het huidige beleid van pushbacks, duizenden doden in de Middellandse Zee en overvolle deportatiecentra, allemaal om onze welvaart te beschermen. Wij hebben dit gecreëerd.’

‘En binnen deze wereld is het meest rationele dat je kan doen, blijven dromen van een wereld met minder geweld. Ik weiger te geloven dat deze wereld, met oorlogen, structurele uitbuiting en grensdoden, het best mogelijke is waartoe we in staat zijn.’

Hoe ziet u die andere wereldorde concreet ontstaan?

Albina Fetahaj: ‘Niet van bovenaf. Macht gaat deze wereld niet vrijwillig veranderen. De anti-koloniale geschiedenis leert ons dat de wereld groeit van onderuit, in kleine bewegingen, in collectieve verbeelding. We zijn zo geïndividualiseerd dat we de kracht van collectiviteit bijna vergeten zijn. Samen denken, samen rouwen, samen handelen is ook macht.’

‘Je ziet dat nu opnieuw gebeuren: bezettingen van universiteiten, directe acties, nieuwe vormen van samen organiseren. Jongeren wachten niet meer op toestemming, ze beginnen de andere wereld al te bouwen. De reactie van de macht is steeds meer repressie, precies omdat ze voelt dat ze haar grip verliest.’

Bent u hoopvol over die toekomst?

Albina Fetahaj: ‘Ik voel vooral urgentie. Wanneer het staatsgeweld zich steeds verder in de samenleving nestelt en er steeds repressiever wordt opgetreden, dan hebben mensen geen andere keuze dan in verzet komen. We mogen niet wanhopig worden.’

‘Lola Olufemi schrijft: “De toekomst is niemands eigendom”. De toekomst is nog niet geschreven en dat is onze verantwoordelijkheid. Of die wereld er beter gaat uitzien dan vandaag, weten we niet. Maar opgeven is geen optie.’

Wat hoopt u dat uw boek teweegbrengt?

Albina Fetahaj: ‘Ik hoop dat het mensen uitnodigt om opnieuw te leren verbeelden en vragen te stellen die de macht liever niet hoort. Dat ze begrijpen dat grenzen geen natuurfenomenen zijn, maar politieke keuzes die bepalen wie mag leven en wie mag sterven. En dat iedereen een positie heeft in dit systeem en deze mee kan helpen ontmantelen.’