‘Israël liet de open wonde van 7 oktober bewust etteren tot een onstilbare drang naar wraak’

MO* sprak Ido Amiaz over hoe 7 oktober 2023 de psyche van de Israëlische samenleving voorgoed veranderde. ‘Ik was in Haifa (stad in Israël, red.) toen ik het nieuws vernam. Al snel werd duidelijk dat dit niet gewoon een nieuwe ronde gevechten was maar een aardverschuiving. De vernederende beelden van Shani Louk die werd rondgereden waren misselijkmakend.’

‘Maar ik voel niet meer medeleven met iemand omdat die Israëlisch dan wel Palestijns is. Het verlies van onschuldige mensenlevens raakt me diep, ongeacht aan welke kant. Ook de beelden uit Gaza waren schokkend. Toen ik enkele dagen later zag hoe honderden mensen werden vermoord toen het Al Ahli-ziekenhuis werd gebombardeerd, moest ik de tranen verbijten.’

‘Na de eerste schok begon ik te doen wat ik als journalist moest doen. Ik trok naar de grensregio rond Gaza om Israëlische slachtoffers te spreken. In november ging ik een week naar de Westelijke Jordaanoever om vast te leggen hoe het leven daar was veranderd na de aanslag van Hamas.’

Zaten er geliefden van u tussen de slachtoffers van Hamas?

Ido Amiaz: ‘Geen familieleden, maar wel een meisje dat ik leuk vond, Inbar Haiman. We leerden elkaar toevallig kennen op de trein van Jeruzalem naar Haifa en hadden meteen een klik. Later nodigde ze me uit om mee te gaan naar het Nova-festival, maar ik kon niet. Ze werd daar gegijzeld en uiteindelijk vermoord…’

Heeft dat uw kijk op de situatie veranderd?

Ido Amiaz: ‘Ik heb het aan beide kanten meegemaakt. Met Awdah Hattaleen (die meewerkte aan de Oscarwinnende documentaire No Other Land, red.), had ik een goede een band door onze gedeelde liefde voor hiphop. Hij werd in koelen bloede vermoord door een kolonist.’

‘Wanneer iemand die je persoonlijk kent op die manier sterft, komt dat natuurlijk binnen als een mokerslag. Maar mijn politieke kijk veranderde daardoor niet. Ik kende de realiteit op het terrein al. Bovendien is Hamas volgens mij mede groot geworden door de verdeel-en-heerspolitiek van Israël in de bezette gebieden.’

Toch heeft die dag diepe wonden geslagen in de Israëlische maatschappij. Is er een voor en na?

Ido Amiaz: ‘Absoluut. Het is opnieuw een generationeel trauma, dat is evident. Daarnaast is het begrip voor Palestijnen weggesmolten, we zijn veel progressieve stemmen kwijtgeraakt. Zelfs de houding van mijn eigen moeder veranderde.’

‘Dat zoveel slachtoffers op het Nova-festival uit eerder linkse kringen kwamen, speelt daarin mee. Veel gematigde Israëli’s verloren daar iemand die ze kenden, waardoor de samenleving enorm verhard is. Een groter deel van de bevolking is gaan geloven in de peace through strength-doctrine. Dat zette de deur open voor de vele militaire campagnes in de buurlanden die erop volgden.’

De Israëlische samenleving verhardde na 7 oktober, maar de extreemrechtste ministers Ben-Gvir en Smotrich zaten toen al in de regering. Denkt u dat het geweld tegen Gaza er ook zonder 7 oktober zou zijn gekomen?

Ido Amiaz: ‘Het feit dat zulke mensen aan de macht zijn, toont aan dat de meeste Israëli’s voorstander zijn van de verovering van Palestina, van de rivier tot aan de zee. Er zijn sterke aanwijzingen dat er vooraf waarschuwingen waren over een mogelijke aanval. Dat is geen complottheorie, we weten dat de Israëlische veiligheidsdiensten al een jaar voordien het Jericho Wall-document in handen hadden, waarin het scenario van de aanslag beschreven stond. Toch werd er niet gehandeld.’

‘De staat heeft het trauma van de bevolking uitgebuit, ze strooiden zout in de open wonde en lieten het etteren tot een onstilbare drang naar wraak.’

‘Ik heb aan het veiligheidshekken rond Gaza gestaan, dat is de strengst bewaakte grens ter wereld. Ik hoorde er Israëlische soldaten opscheppen hoe makkelijk het was om Palestijnen die het hekken naderen voor de kop te schieten. En dan zag ik op 7 oktober mensen op slippers die grens oversteken. Dat roept ernstige vragen op.’

‘En toch is de massale anti-Netanyahu-beweging van voor de aanslag tandeloos geworden. Er waren wekelijks massale protesten tegen zijn gerechtelijke hervorming en corruptie. Maar de staat heeft het trauma van de bevolking uitgebuit, ze strooiden zout in de open wonde en lieten het etteren tot een onstilbare drang naar wraak.’

‘De gezichten van de gijzelaars waren overal met opschriften als “dit zijn je broers en zussen, ga vechten, versla Hamas!” Het debat ging enkel nog over een existentiële dreiging, slechts weinigen vroegen zich nog af hoe dit is kunnen gebeuren en waarom Hamas steun geniet.’

Is er überhaupt nog ruimte voor dialoog om te proberen de grondoorzaken aan te pakken?

Ido Amiaz: ‘Op TikTok ging in het begin van de vernietigingsoorlog een trend rond waarbij Israëlische jongeren hun ouders belden met de vraag om geld te doneren aan kinderen in Gaza die hun huis waren kwijtgeraakt. De grap was enkel dat het idee de ouders woedend zou maken. Op Channel 14 (een uiterst rechts televisiestation, red.) roepen talkshowhosts in primetime op om kinderen af te maken.’

‘7 oktober was de brandversneller maar Netanyahu is al aan de macht sinds ik klein was, dat zegt iets over de Israëlische samenleving. Er is nooit veel politieke wil geweest voor een echte oplossing, al dan niet met twee staten. De enige Israëlische leider (Yitzhak Rabin, red.) die probeerde een doorbraak te forceren werd in 1995 vermoord.’

Op 27 oktober vinden er verkiezingen plaats. Stel dat Netanyahu verliest, zou dat iets veranderen aan de verharding van de Israëlische samenleving, of aan de situatie van de Palestijnen?

Ido Amiaz: ‘Ik denk niet dat zijn rivalen veel verschil zouden maken. Als Netanyahu verdwijnt, wordt hij misschien vervangen door iemand als Gadi Eisenkot, voormalig stafchef van het leger en “uitvinder” van de Dahiyadoctrine die beveelt dat burgerdoelen fair game zijn…’

‘Het doet me denken aan een aflevering van South Park waarin de stembusgang gaat tussen een “turd sandwich” en een “douchebag”. Dat illustreert de Israëlische politiek vandaag: het maakt niet uit.’

Zelf pleit u voor één staat met gelijke rechten, én het Palestijnse recht op terugkeer. Waarom?

Ido Amiaz: ‘Hier woonde meer dan 1000 jaar een Arabische meerderheid. Palestijnen die verdreven zijn, moeten gewoon kunnen terugkeren. Een van de grootste onrechtvaardigheden in Israël is dat iemand die in 1948 of 1967 werd verjaagd, generaties lang in een vluchtelingenkamp in Libanon kan vastzitten zonder zijn geboortestreek zelfs maar te mogen bezoeken. Maar eender welke Jood uit Rusland of België kan naar Israël komen, burgerschap krijgen en zich zelfs legaal op de bezette Westelijke Jordaanoever vestigen.’

‘Wie nog verder wil gaan, kan naast een Palestijns dorp een buitenpost beginnen en de inwoners verdrijven die er al generaties wonen. Sommigen worden zo voor de derde keer vluchteling. In de Jordaanvallei ontmoette ik zo’n families.’

‘Jouw generatie, jouw beurt’

Weet u nog wanneer u voor het eerst besefte wat de bezetting betekende? Was er een bepaald moment waarop dat besef doordrong?

Ido Amiaz: ‘Toen ik tien was, werd ik voor het eerst echt geconfronteerd met het racisme en de indoctrinatie in de Israëlische samenleving. We kregen Arabisch op school van een Palestijnse lerares met de Israëlische nationaliteit. Toen ze even koffie ging halen, begon de hele klas met de vuisten op tafel te slaan en in het Hebreeuws “dood aan de Arabieren” te scanderen. Dit vond plaats in Naharia, een doodgewone stad, geen nederzetting vol extremisten.’

Hoe worden Israëlische jongeren volgens u geïndoctrineerd?

Ido Amiaz: ‘Dat begint al heel jong, opdat kleuters hun bord zouden leegeten leren de ouders hen een rijmpje aan: “Eet op, groei op, zodat je later soldaat kunt worden.” Op school wordt dat verder versterkt. Op Onafhankelijkheidsdag zijn er sirenes en militaire drills waarin gesneuvelde soldaten worden herdacht als mensen die stierven voor jouw bestaan.’

‘Rond de leeftijd van zestien jaar gaan veel scholieren naar Auschwitz. Daar gaat het niet alleen over de Holocaust, maar vooral over nationalisme. Er worden Israëlische vlaggen meegenomen en ze krijgen nog een Hebreeuws gezegde ingeprent: “Jouw generatie, jouw beurt”.’

‘Jongeren krijgen de boodschap mee: nu is het jullie beurt om het land te verdedigen, net als zij die zich verzetten tegen de Holocaust. Alleen is de vijand nu Iran of Libanon of welke staat Israël op dat moment wil aanvallen.’

‘Dat wordt verder aangewakkerd doordat je als kind geregeld de schuilkelder in moet wanneer er raketten worden afgevuurd. Zo groeit het idee dat je voortdurend omsingeld en bedreigd wordt.’

U woont nu in Nablus en bericht van daaruit over de bezetting, kolonistengeweld en het dagelijkse Palestijnse leven. Waarom koos u ervoor om daar te gaan wonen?

Ido Amiaz: ‘Als ik over Parijs zou berichten, zou ik ook niet in Amsterdam gaan wonen. Voor mij is het een journalistieke methode: je moet de plek waarover je schrijft echt kennen en de realiteit zelf ervaren.’

‘Ik woonde eerst twee maanden in Ramallah, maar dat is een bubbel. Je hebt er cafés, winkels en een zekere schijn van normaliteit, de checkpoints en muren zijn minder zichtbaar.’

‘Daarom verhuisde ik naar Nablus, waar er op elk moment een inval kan plaatsvinden en kogels in het rond vliegen. Ik wilde mezelf in die omstandigheden onderdompelen om het te begrijpen en het te tonen. Een Arabisch spreekwoord zegt: “Als je veertig dagen met mensen samenleeft, word je een van hen”.’

Hebt u het gevoel dat u intussen een van hen bent geworden?

Ido Amiaz: ‘Nee. Ik beschouw mezelf niet als Palestijn, en eigenlijk ook niet echt als een Israëli. Ik heb tussen veel verschillende culturen geleefd. Voor mijn documentaires trok ik bijvoorbeeld met Venezolaanse migranten door het oerwoud en leefde ik met hen samen. Elke cultuur heeft goede en slechte kanten. Ik probeer overal het beste van op te pikken.’

‘Om de absurditeit hier bloot te leggen, hoef je niet veel te doen want het onrecht is hier compleet surrealistisch.’

Uw publiek bestaat uit Israëli’s, westerlingen en Palestijnen, maar online krijgt u soms de kritiek dat u views haalt uit andermans miserie, of met uw zwarte humor te lichtvoetig omgaat met de situatie.

Ido Amiaz: ‘Ik maak nooit grappen wanneer mensen lijden. Humor is voor mij een manier om vooral jongere kijkers te bereiken die anders misschien nooit iets over dit conflict zouden bekijken.‘

‘Ik speel geen personage, al ben ik voor de camera natuurlijk meer uitgesproken dan in het dagelijkse leven. Ik probeer vooral de absurditeit van situaties bloot te leggen. En in Israël en Palestina hoef je daar niet veel voor te doen want het onrecht is hier compleet surrealistisch.

Het is geen evidente keuze om als Israëliër in Nablus te gaan wonen. Waarom vindt u het belangrijk om de bezetting van daaruit te tonen?

Ido Amiaz: ‘Door mijn bevoorrechte positie kan ik dingen zeggen en tonen waarvoor andere journalisten het land kunnen worden uitgezet, en waarvoor Palestijnen foltering of erger riskeren. Ook mijn vrijheid heeft grenzen, maar die liggen veel verder dan voor hen. Daarom vind ik het mijn plicht om mijn Israëlisch paspoort te gebruiken om hun stemmen te versterken.’

‘Daarnaast heb ik het trouwens ook vaak over de vele mooie aspecten van de samenleving hier, de warmte, de gastvrijheid, het gemeenschapsdenken…’

Wanneer inwoners van Nablus een Israëli zien, is dat meestal een soldaat of kolonist. Kan u in Nablus veilig over straat lopen?

Ido Amiaz: ‘Ik voel me veiliger in Nablus dan in West-Jeruzalem. Mensen vragen selfies met me en nodigen me uit voor het diner.’

‘Maar dat was niet altijd zo. In het begin probeerde ik bewust neutraler te klinken, omdat ik Israëli’s wilde bereiken. Zodra je woorden als “apartheid” of “genocide” gebruikt, haken die meteen af. Daarom liet ik de beelden voor zich spreken.’

‘Ik filmde bijvoorbeeld kinderen achter een afgesloten hek en merkte gewoon op dat het op een kooi leek. Of ik wees vanuit de bus tussen Jeruzalem en Ramallah naar buiten en zei dat de meeste mensen daar de Middellandse Zee nog nooit hadden gezien.’

‘Dat keerde zich uiteindelijk tegen me. Sommige Palestijnen dachten dat ik een zionist was die hun ellende gebruikte voor content. Dat leidde zelfs tot ernstige bedreigingen in Nablus.’

‘Na 7 oktober werd het voor mij steeds moeilijker om dat vol te houden. Veel Palestijnen kunnen niet eens vrijuit spreken zonder de folterkamers te riskeren. Ik wel, dus ik vond dat ik hun stemmen moest versterken, toen begon ik veel explicieter mijn standpunten duidelijk te maken.’

En hoe wordt u in Israël behandeld? Kan u daar nog veilig over straat?

Ido Amiaz: ‘Veilig zou ik het niet noemen. Aan de Klaagmuur probeerde een landgenoot gisteren nog anderen tegen me op te hitsen, het werd bijna een lynchpartij. Vorige week nog vielen twee mannen op een motor me aan en probeerden ze mijn camera kapot te slaan.’

‘Ik acht de kans klein dat ze me zullen vermoorden, het grootste risico is volgens mij dat ik slaag krijg of dat mijn materiaal wordt vernield. Aangenaam is dat niet, maar ik zag bejaarde vrouwen in Palestijnse dorpen die door kolonisten met knuppels de kop in worden geslagen, zoals in Turmus Ayaa. Als zij dat moeten ondergaan, kan ik ook wel een paar klappen incasseren.’

Hoe is het dagelijkse leven op de Westelijke Jordaanoever veranderd sinds 7 oktober?

Ido Amiaz: ‘De repressie is enorm opgevoerd. Wegen werden afgesloten, er zijn veel meer checkpoints… Soldaten grijpen veel sneller naar hun wapens en het kolonistengeweld is niet verdubbeld maar geëxplodeerd. De straffeloosheid is verbijsterend. Soldaten staan te kijken terwijl kolonisten bewoners in elkaar slaan en brand stichten. Ze werken zelfs met hen samen.’

‘De moord op mijn vriend Awdah (Van No Other Land, red.) werd gefilmd. De dader heeft uiteindelijk slechts drie dagen huisarrest gekregen. Dat zegt alles over de realiteit hier.’

‘Wie zijn huis verlaat in Nablus, kijkt eerst in Telegramgroepen of het leger in de stad is, want dan riskeer je een verdwaalde kogel of arrestatie. Reizen tussen steden is ook veel moeilijker geworden.’

‘Ik ken iemand die in Gaza geboren is maar vrijwel zijn hele leven in Nablus woont. Hij heeft de stad al drie jaar niet verlaten, want als ze aan een checkpoint zijn geboorteplaats zien is het boeken dicht. Een andere vriend werd onderweg tussen Nablus en Ramallah tegengehouden. Achteraf liet hij me de brandwonden op zijn arm zien waar soldaten sigaretten op hem hadden uitgedrukt.’

U werkt zelf in die omstandigheden. Hoe gevaarlijk is journalistiek werk geworden?

Ido Amiaz: ‘Journalist zijn is hier tegenwoordig een loterij. Palestijnse journalisten kunnen via administratieve detentie zonder aanklacht worden opgesloten. Sommige collega’s zitten jarenlang vast zonder proces.’

‘Dat mensen iemand die op papier tot “de vijand” behoort zo kunnen ontvangen, zegt voor mij veel over deze samenleving.’

‘Ik heb het privilege van een Israëlisch paspoort maar ik heb een donkere huid en loop natuurlijk niet met een Israëlische vlag rond. Een paar maanden geleden vuurde een soldaat een echte kogel in mijn richting. Ik zag de steekvlam uit zijn M16 komen en dacht dat ik eraan was. Soldaten hebben ook meermaals het laserlicht van hun wapens op mijn voorhoofd gericht. Uiteindelijk zien ze me gewoon als een verrader.’

Toch zei u onlangs dat u liever kinderen zou opvoeden in Ramallah dan in Tel Aviv. Waarom?

Ido Amiaz: ‘Omdat ik hier zelfs als Israëli word opgenomen in de gemeenschap. Mensen nodigen me thuis uit aan hun eettafel en ik heb hier echte vrienden gemaakt. Dat mensen iemand die op papier tot “de vijand” behoort zo kunnen ontvangen, zegt voor mij veel over deze samenleving.’

‘Dat vertrouwen kwam natuurlijk niet vanzelf. Ik moest bewijzen dat ik geen zionist of Mossad-agent was. Veel Palestijnen groeien op met vijandigheid tegenover Israëli’s of Joden, maar die komt voort uit wat ze zelf meemaken.’

‘Toch heb ik hier nog nooit schoolkinderen “dood aan de Joden” horen scanderen. Ik ken Palestijnen die op school juist leerden dat Joden hun neven zijn. Die openheid tegenover andere mensen en religies spreekt me meer aan dan het idee van Joodse superioriteit.’

Welke hoop hebt u nog dat de radicalisering van de Israëlische samenleving ooit wordt teruggedraaid?

Ido Amiaz: ‘Ik ben Joods en tegenwoordig zijn mensen in Duitsland behoorlijk vriendelijk tegen me. Dus alles kan veranderen. We mogen de hoop niet helemaal opgeven.’