“‘‘Wie graslanden wil beschermen of herstellen, kan niet om herders heen’’

De VN-top over woestijnvorming in Ulaanbaatar (COP17) vond dit jaar plaats tijdens het door de Verenigde Naties uitgeroepen Internationale Jaar van Herders en Graslanden 2026. Na twee weken onderhandelen blijft één boodschap boven alle andere uitsteken: wie graslanden wil beschermen of herstellen, kan niet om herders heen.

Dat lijkt vanzelfsprekend. Toch werden rondtrekkende veehouders decennialang voorgesteld als een belangrijke oorzaak van overbegrazing, bodemuitputting en verwoestijning. Hun kuddes moesten inkrimpen, hun bewegingen worden beperkt en hun gemene gronden konden beter plaatsmaken voor andere vormen van landgebruik.

Tijdens COP17 werd die redenering op het hoogste politieke niveau fundamenteel bijgestuurd. Niet de aanwezigheid van dieren op zich bepaalt of graslanden degraderen, maar de manier waarop begrazing wordt georganiseerd. Wanneer herders hun kuddes kunnen verplaatsen volgens de seizoenen, de beschikbaarheid van water en vegetatie en volgens hun traditionele beheersystemen, krijgen graslanden voldoende tijd om te herstellen. Rondtrekkende veehouderij kan zo natuurlijke graslanden gezond houden en gedegradeerde gebieden helpen herstellen.

Bij Dierenartsen Zonder Grenzen België werken we nauw samen met herdersgemeenschappen. Wij zien elke dag hoe hun traditionele kennis en lokale beheerspraktijken bijdragen aan veerkrachtige voedselsystemen en het herstel van ecosystemen. Daarom steunen we hun oproep aan overheden om hun rechten te erkennen, hun mobiliteit te beschermen, te investeren in hun rol als hoeders van graslanden en hun een gelijkwaardige plaats aan de besluitvormingstafel te geven.

Graslanden onder druk

Natuurlijke graslanden, waaronder savannes, steppes, heide, bergweiden en droge graasgebieden, beslaan samen meer dan de helft van het landoppervlak op aarde. Ze regelen watercycli, beschermen bodems, herbergen een grote biodiversiteit en slaan meer dan 30 procent van alle terrestrische koolstof op. Bovendien leveren ze voedsel en inkomen in gebieden waar akkerbouw nauwelijks mogelijk is.

Toch behoren graslanden tot de meest miskende ecosystemen ter wereld. Tot de helft van de natuurlijke graslanden wereldwijd is vandaag aangetast. Oorzaken zijn onder meer de omzetting naar akkerland en mijnbouw, maar ook natuur- en klimaatbeleid dat de gemeenschappen die er leven buitensluit. Wanneer herders geen toegang meer hebben tot belangrijke graasgebieden of migratieroutes, worden hun dieren noodgedwongen op kleinere oppervlakten geconcentreerd. Natuurbeleid dat geen rekening houdt met lokaal beheer kan zo net de degradatie veroorzaken die het wilde voorkomen.

Dat is ook de centrale boodschap van het manifest van Dierenartsen Zonder Grenzen: gezonde graslanden vragen om veerkrachtige gemeenschappen. Graslanden beschermen betekent daarom ook de kennis en praktijken beschermen waarmee herders ze al generaties lang beheren. Daarvoor hebben zij toegang nodig tot land en water, bewegingsvrijheid, sterke lokale instellingen en een volwaardige stem in het beleid.

Mobiliteit is geen probleem, maar een oplossing

Graslanden zijn levende landschappen, gevormd door complexe interacties tussen de vegetatie en begrazers. Het is precies deze dynamiek die de rondtrekkende veehouderij al generaties lang in stand houdt.

Door hun dieren te verplaatsen naargelang regen, vegetatie en water beschikbaar zijn, vermijden herders dat één gebied voortdurend wordt belast. Tegelijk benutten ze planten en landschappen die anders nauwelijks voedsel zouden opleveren. Hun mobiliteit is geen ongeorganiseerd rondtrekken, maar een doordachte manier om met sterk wisselende omstandigheden om te gaan.

Nu ook het Europese klimaat steeds minder voorspelbaar wordt, wordt die omgang met onzekerheid ook voor Europa relevant. Rondtrekkende veehouders proberen onvoorspelbaarheid namelijk niet onder controle te krijgen. Ze hebben geleerd om er juist productief mee om te gaan.

Het aantal dieren is daarbij niet onbelangrijk, maar zegt op zichzelf weinig over de ecologische impact op een landschap. Die impact hangt voornamelijk af van waar en wanneer dieren grazen, hoelang ze blijven en hoeveel tijd vegetatie krijgt om te herstellen. Bij passend beheer verspreiden grazers zaden, brengen ze via mest en urine voedingsstoffen opnieuw in de bodem en creëren ze gevarieerde habitats.

Te intensieve begrazing kan schade veroorzaken, maar ook onderbegrazing kan nadelige gevolgen hebben. Het volledig verdwijnen van grazers kan leiden tot verlies aan open habitats en opstapeling van brandbaar plantenmateriaal. Het vinden van dat evenwicht vereist precies de lokale kennis die herders over generaties heen hebben opgebouwd en doorgegeven. Rondtrekkende veehouderij is dan ook geen relict uit het verleden, maar een eigentijdse vorm van voedselproductie, landschapsbeheer en klimaatadaptatie.

Land herstellen samen mét herders

Ondanks hun essentiële rol worden rondtrekkende veehouders nog te vaak uitgesloten van het beleid voor graslanden. Herstel begint daarom niet bij een extern plan, maar bij de prioriteiten, kennis en besluitvorming van de gemeenschappen zelf. Vanuit dat uitgangspunt werkt Dierenartsen Zonder Grenzen België op basis van gelijkwaardig partnerschap.

In Karamoja, een droge herdersregio in het noordoosten van Oeganda, ondersteunen we bijvoorbeeld lokale dierengezondheidswerkers die met de kuddes kunnen meebewegen en basiszorg ook in afgelegen gebieden bereikbaar maken. We werken daarnaast samen met lokale verenigingen voor graslandbeheer, gemeenschapsorganisaties die grondrechten verdedigen, traditionele leiders en vredescomités. Zij maken afspraken over graasgebieden en waterpunten, helpen conflicten voorkomen en bepalen mee hoe gedegradeerde gebieden worden hersteld.

Deze samenwerking illustreert de One Health-benadering: de gezondheid van mens, dier en milieu is onlosmakelijk met elkaar verbonden. Gezonde graslanden leveren water en voedzaam veevoer, terwijl gezonde dieren melk, vlees en inkomen opleveren. Gemeenschappen met voldoende voedselzekerheid en beschermde rechten kunnen op hun beurt beter zorg dragen voor hun dieren en leefomgeving. Diergezondheid, toegang tot water en grasland, voedselzekerheid, graslandherstel en conflictpreventie kunnen daarom niet los van elkaar worden aangepakt.

Laat het duidelijk zijn: ecologisch herstel is alleen duurzaam wanneer gemeenschappen niet louter worden geraadpleegd, maar echte beslissingsmacht krijgen en hun lokale instellingen formeel worden erkend. De rechten van rondtrekkende veehouders erkennen, hun mobiliteit beschermen en investeren in hun rol als hoeders van graslanden is daarom meer dan een kwestie van sociale rechtvaardigheid. Het is een ecologische noodzaak.

Van Ulaanbaatar naar Brussel

De aandacht voor herders tijdens COP17 kwam niet uit het niets. In de aanloop naar de top legde de Silk Road Caravan meer dan 6.000 kilometer af door Azië en eindigde in Ulaanbaatar. Vlak voor de start van de COP17 kwamen tijdens de Global Pastoralist Gathering bovendien herders uit meer dan honderd verschillende landen bijeen. Hun boodschap was duidelijk: bescherm onze toegang tot land en water, waarborg onze mobiliteit en beslis niet over graslanden zonder de mensen die ze beheren.

Dit najaar krijgt die mondiale beweging een Europees vervolg. Van 28 september tot en met 13 oktober trekt de Europese Herderstocht door België. Vlaamse herders Toon en Johan Schouteden trekken met ongeveer 300 schapen van de Achelse Kluis naar Brussel. Op uitnodiging van Dierenartsen Zonder Grenzen stapt ook Loupa Pius, pastoralist uit Karamoja in Oeganda, het volledige traject mee.

De eindbestemming is het Ter Kamerenbos. Daar verzamelen Europese herders voor een geplande ontmoeting met Europarlementsleden. Europa beschikt immers over belangrijke hefbomen voor de toekomst van herders en graslanden: het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, natuur- en klimaatwetgeving, plattelandsontwikkeling, handelsbeleid en internationale klimaat- en ontwikkelingsfinanciering.

Iedereen kan aansluiten en één of meerdere etappes meestappen. Stap mee, ontmoet de herders en ontdek wat rondtrekkende begrazing in de praktijk betekent.

Meer over het herderstocht en de volledige route vind je op www.herderstocht2026.be