“‘Leren uit het heden’

Zelfs zijn uiterlijk doet aan de Gestapo denken: het kapsel, het uniform, de stalen blik en de lange jas. Bovino lijkt uit een Hollywoodfilm over het nazisme te zijn weggelopen. De gemaskerde politiemensen die hem omringen lijken uit een of andere dystopische werkelijkheid te komen.

Na de dehumanisering van de migranten en de ontmenselijking van de overheidsdiensten, is het moeilijk om niet aan Hannah Arendts banaliteit van het kwaad te denken (een concept waarmee de filosofe omschreef hoe gewone mensen gruwelijke daden kunnen begaan, red.).

Zo leert de gruwel van het heden me inzien hoe het misliep in Duitsland. Het doet mij beter begrijpen wat er toen gebeurde.

Om de een of andere reden was dat voor ik die het niet heb meegemaakt altijd onbevattelijk. Hoe kon het fascisme als een pletwals alles verpulveren en alle menswaardigheid uit de weg ruimen? Hoe konden protesten, die er wel degelijk zijn, weggewuifd of gedemoniseerd worden?

Vandaag schotelen ze ons een masterclass manipulatie voor in de VS. Of het nu over het Groenland, Maduro of Iran gaat: kijk maar hoe verzet in de kiem wordt gesmoord en hoe journalisten vernederd en monddood worden gemaakt.

Hadden we moeten hopen dat de kogel die Trump op een haar na miste, wél doel had getroffen? Mag je zoiets hopen als pacifist?

Aan het hoofd van dat groteske carnaval staat koning willekeur. Een narcist die een land met oorlog bedreigt omdat hij de Nobelprijs voor de Vrede niet kreeg. Van Zweden naar Denemarken, het is maar een kleine stap. Potato, potato.

Hij lijkt een knotsgekke koning uit het oeuvre van William Shakespeare. Zot van glorie en geil van macht. Met het eigen hoofd als enige morele referentie.

Is het systeem rot of maakt hij het rot?

Hadden we moeten hopen dat de kogel die Trump op een haar na miste, wél doel had getroffen in Pennsylvania op 13 juli 2024? Had dat de zaak opgelost?

En mag je zoiets hopen, als overtuigd pacifist?

In De Aanslag suggereerde Harry Mulisch dat om fascisten te verslaan, je zelf een beetje fascist dreigt te worden, en dat je moet opletten dat je het niet helemaal wordt. Anders winnen de fascisten toch. Haten in de naam van de liefde. Van een lugubere paradox gesproken.

Oorlogen komen en gaan als de seizoenen. Dreiging is er altijd geweest. Er is altijd wel ergens oorlog. Toch voelen we allemaal dat wat nu gebeurt bijzonder is.

Ik groeide op in de jaren tachtig, tijdens de Koude Oorlog. Mijn vader suste me met de gedachte dat de NAVO ons beschermde en dat oorlog in Europa onmogelijk was.

Mochten mijn kinderen me vandaag vragen hoe we hier geraakt zijn, dan zou ik de huidige angst toeschrijven aan een vileine cocktail van autoritair leiderschap, de jacht op energie en fossiele brandstoffen, klimaatveranderingen met al z’n gevolgen, en aan een nog onverteerde digitalisering. Een covidpandemie werkte daarbovenop als ongeziene deeltjesversneller.

En we raakten hier met dank aan sociale media en artificiële intelligentie. Het was er allemaal al wel in 2008, maar het moest toen nog een vlucht nemen. Op dat moment gaf toenmalig Amerikaans president Barack Obama nog zijn Yes We Can-speech. De lucht was blauw en alles mogelijk.

Jaren later, in 2021, schreef de jonge dichteres Amanda Gorman geschiedenis met haar voorgedragen gedicht The Hill We Climb . Haar mythische woorden gingen de wereld rond: ‘Somehow we’ve weathered and witnessed a nation that isn’t broken, but simply unfinished.’ (‘We ondergingen en aanschouwden een natie die niet stuk, maar simpelweg onaf is’, red.)

Het was de laatste stuiptrekking van positivisme dat vanuit Amerika onze kant opkwam. Hoe zijn we hier aanbeland?

Koning word je pas als anderen je het maken. Dat is een ijzeren wet in het theater. Je speelt geen koning, maar wordt het omdat medespelers je zo behandelen.

Wie zijn ze, die vazallen en jaknikkers van vandaag? Hoe zullen zij de geschiedenis ingaan?

Hoe zal Mark Rutte de geschiedenis ingaan? Als de schlemielige kleuter, Daddy-fluisteraar die bij de dictator op schoot ging om een schouderklopje? 

Ook bij ons zijn er een paar Trump-supporters die dringend alle zeilen moeten bijstellen. Theo Francken, minister van Defensie bijvoorbeeld. Hij staat altijd klaar met zijn mening over de Amerikaanse politiek in een televisiestudio, al reiken zijn voorspellingen niet verder dan die van een waarzegger die de lottocijfers claimt te kennen.

Een groot supporter van Trump is hij ook, blij met de verkiezing, ondanks al diens ranzige misogyne uitlatingen. Ach, ‘dat was zijn stijl’. En goed dat hij Maduro van de troon stootte in Venezuela, want ‘weer een communist minder’.

Tot het begint de dagen dat achter al die daadkracht geen enkel moreel kompas schuilgaat. Geen enkele journalist bij wie het opkomt Francken te vragen of hij zich niet gruwelijk vergist had in de Amerikaanse president. Media hebben blijkbaar nauwelijks een geheugen.

Nog steeds zoekt Francken flarden van realpolitik in Trumps beleid en orakelt hij dat het wel niet zo’n vaart zal lopen. Behoorlijk zorgwekkend voor een minister van Defensie.

Theo Francken noemt zich graag overtuigd Atlantist (iemand die sterke voorstander is van een nauwe relatie tussen Noord-Amerika en Europa, red.). Stiekem droomt hij ervan ooit aan het hoofd van de NAVO te staan. Zo erg twinkelen zijn ogen als hij erover praat.

Maar ook met de huidige gang van zaken kan hij niet langer akkoord gaan. Hij had zijn vrienden over de oceaan gewaarschuwd, zei hij In De Afspraak op Vrijdag. Hij kent veel republikeinen en die vertrouwen hem, beweerde hij, want hij had “geen agenda”. 

Ik vroeg me even af wat hij daarmee bedoelde. Vermoedelijk niet veel meer dan dat ze hem tot hetzelfde kamp rekenen. Eén van hen. ‘Guys,’ had Francken zijn makkers daar gezegd, ‘als jullie Groenland innemen, betekent dat het einde van de NAVO. Dat zou heel dom zijn’.

Nog steeds zoekt Francken flarden van realpolitik in Trumps beleid en orakelt hij dat het wel niet zo’n vaart zal lopen. Nog steeds heeft hij niet begrepen dat de roekeloze egocentrische wereldvisie van Trump niet meer dan willekeur en terreur inboezemt. Behoorlijk zorgwekkend voor een minister van Defensie. Lees meer Shakespeare, Theo.

Geef mij maar Robert De Niro. Die blaft en brult en roept en tiert tegen Trump. Of Bruce Springsteen, die epische speechen geeft. ‘Wat kan ik anders doen?’ vroeg De Niro zich in een interview af.

‘Heb jij je wel eens afgevraagd of jij je zou hebben verzet tegen de Duitse bezetter in de Tweede Wereldoorlog?’ vraagt Rosan Smits de lezer in Dit is fascisme. ‘Het antwoord ligt in wat je nu doet tegen opkomend fascisme: kijk je weg of spreek je je uit?’

Smits verwijst naar Hannah Arendt met een antwoord dat tot nadenken stemt: ‘Het meeste kwaad wordt aangericht door mensen die nooit een bewuste keuze hebben gemaakt tussen goed en kwaad’.

Als we tenminste dát nu maar eens zouden kunnen overhouden aan het verleden.