‘De aanvallen kwamen al zo dichtbij, hoe geef je patiënten dan nog een veilig gevoel?’

Verpleegkundige Olena Pientsova in een nieuw gebouw dat volledig in puin ligt. ‘We zien veel meer patiënten met depressie en stressreacties dan vroeger.’

Young man with glasses and short hair, wearing a patterned shirt and a striped sweater, smiling softly against a plain background. Black and white photo.

Thibault Coigniez

14 september 2026

Door continue droneaanvallen leven Oekraïense burgers en soldaten in permanente stress. Enkel onder de grond zijn ze nog veilig voor het gezoem in de lucht. ‘Mijn dochter kent geen vrede, wel het geluid van Shahed-drones.’

Buiten weerklinkt het luchtalarm, onder de grond tekenen de kinderen verder. Aan een lange tafel graaien ze even enthousiast naar de stiften als naar de schalen met koekjes. Hun kleurrijke creaties aan de muur steken fel af tegen het tl-licht. In deze ondergrondse schoolopvang in de Oekraïense stad Charkiv komt er amper zonlicht binnen.

Op een van de tekeningen staat een huis met blauwe muren en met twee koffers in de tuin. Het is een afbeelding van een huis dat prille tiener Anastasia Andriy al twee jaar niet meer heeft gezien. ‘Dit is mijn huis in het dorpje Lyptsi, aan de grens met Rusland. Meteen na de invasie in 2022 werd het dorp zeven maanden bezet door de Russen. In 2024 zijn we naar Charkiv gevlucht doordat er steeds meer droneaanvallen waren. Maar ook hier zoemen ze rond onze hoofden. Al onze lessen gaan online door. Het is enorm fijn om af en toe naar hier te komen en mijn vrienden te zien.’

Ook de ouders van de kinderen kunnen in deze ondergrondse schoolopvang even ontsnappen aan de dagelijkse stress. In een aparte kamer kunnen ze langsgaan bij een psycholoog als ze dat willen. Terwijl haar dochter nog aan tafel zit te keuvelen, heeft Natasja net zo’n gesprek achter de rug. ‘Mijn jongste dochter weet niet wat vrede is, maar herkent perfect het geluid van Russische Shahed-drones’, zucht ze. Net als veel Oekraïense ouders worstelt ze om haar dochter te behoeden voor de realiteit. ‘In het begin van de oorlog was ze nog te klein, ze sliep zelfs door bombardementen heen. Maar nu ze ouder is, grijpt ze meteen naar mijn telefoon wanneer het luchtalarm klinkt. Ze scrolt door Telegram-kanalen om te zien wat er op ons afkomt.’

Die constante stress weegt op hun gezondheid, zegt Natasja. ‘Thuis is mijn dochtertje gespannen, ze schrikt van luide knallen. Maar hier kan ze spelen met leeftijdsgenootjes. Ze ontspant en begint weer voluit te praten.’ Na die laatste zin gaat op de achtergrond weer het luchtalarm af.

De Russische grens ligt op amper 25 kilometer van Charkiv. Daardoor vormt het een geliefkoosd doelwit voor vijandige drones, ballistische raketten en zweefbommen. Vorig jaar waren er 728 aanvallen volgens het Oekraïense nieuwsagentschap Ukrinform. Daarbij vielen 928 gewonden en 41 doden. En in juni van dit jaar lag Charkiv maar liefst 142 keer onder vuur en kwamen 12 mensen om het leven, liet het stadsbestuur weten.

Het constante geloei van de sirenes en het gezoem van de drones eisen ook een mentale tol. In Oekraïne kampen tien miljoen mensen met mentale problemen, blijkt uit cijfers van begin dit jaar van de Wereldgezondheidsorganisatie. Dat is een vierde van de totale bevolking. Bij kinderen zou het volgens data uit 2024 van Save the Children zelfs om 43 procent gaan.

Door de aanhoudende dreiging ondervinden vier op de tien volwassenen ook slaapproblemen. Die leiden dan weer tot chronische vermoeidheid en emotionele uitputting. De meeste Oekraïners halen intussen opgelucht adem wanneer een vliegend object in de lucht gewoon een vogel blijkt te zijn.

Oekraïense militairen demonteren een ingeslagen drone in Charkiv.

Voortdurende dreiging

Aan het meer valt geen drone te bekennen, enkel hengelende vissers. Bij een fancy zomerbar bestelt een vriendengroep cocktails. In dit dorpje in de regio Charkiv lijkt de oorlog veraf.

In de kelder van een van de huizen heerst er op deze zondag wel volop activiteit. Tientallen schermen tonen live wat er aan de Russische grens gebeurt. Aan de muur hangt een vlag met een Medusakop erop. Het is het symbool van de droneafdeling van de 1ste Hartbrigade van de Grenswacht van Charkiv.

Deze nieuwe brigade was eigenlijk gewoon douane, maar is nu sinds een jaar een drone-eenheid. Volgens hun commandant, roepnaam Grek, kwam de creatie van hun brigade niets te vroeg. ‘Wij hadden geen keuze. In een zone tot vijftien kilometer aan de grens heerst er enorm veel droneactiviteit. Alleen al afgelopen december en januari hebben we 450 Russen geëlimineerd. Zelf kregen we de afgelopen zes maanden helaas ook al meer dan tweehonderd aanvallen van Shahed-drones te verduren.’

Zelfs het nemen van krijgsgevangenen verloopt nu via drones, vertelt Grek. ‘Als een van onze herkenningsdrones een Russische soldaat spot, vragen we hem via de speakers om zich over te geven. Als hij dat doet, dan brengt de drone hem naar een bemand checkpoint verderop.’

‘FPV-drones vormen de grootste bron van stress. Dat type zijn aanvalsdrones, die je actief opjagen om te doden.’

Nataliia Stadnichenko, psychotherapeute

Op het veld vlak bij hun hoofdkwartier presenteren de operators hun arsenaal aan drones. Dat varieert van verkenningstoestellen tot kamikazedrones. Tegenwoordig spelen vooral de gronddrones een steeds grotere rol. ‘We gebruiken ze om voedsel en munitie naar de frontlinie te brengen. Die route is te gevaarlijk om nog door mensen te laten afleggen’, zegt Grek.

Over de psychologische impact van de voortdurende droneaanvallen willen de soldaten niet te veel nadenken. ‘Het continue doden weegt zwaar. Maar onze taak bestaat er in om zoveel mogelijk Russen uit te schakelen. Dat is nu het enige dat telt’, klinkt het unisono.

Uit andere gesprekken met soldaten toont die impact zich in kleine anekdotes. De ene soldaat vervloekt het mooie weer. Een wolkeloze hemel betekent ideale vliegomstandigheden voor drones. En de andere is opgelucht wanneer hij de vleugels van een vogel opmerkt: ‘Zolang je die niet ziet, is het misschien een drone.’

Vooral de zogenaamde first-person view-drones (FPV) zorgen voor stress bij soldaten. Dat merkt ook Nataliia Stadnichenko. Als psychotherapeute is zij verbonden aan de ngo Vilnyi Vybir, die zich richt op het mentale welzijn van soldaten, veteranen en hun families. ‘FPV-drones vormen de grootste bron van stress. Dat type zijn aanvalsdrones, die je actief opjagen om te doden. Sommige hebben glasvezelkabels, daardoor kun je ze ook niet opsporen. Alleen hun geluid kan hun komst verraden. Dat leidt tot constante spanning en een wantrouwige alertheid.’

Aan de frontlinie kunnen de soldaten zich best zo goed mogelijk voorbereiden, zegt Stadnichenko. ‘Een accurate voorbereiding met dronedetectoren of camouflagenetten kan helpen om de stress te controleren. Ook wederzijdse ondersteuning van de strijdmakkers, humor en een begripvolle commandant kunnen de spanning verlichten.’

Maar wanneer soldaten terugkeren naar het burgerleven verdwijnt de spanning niet meteen. Ze blijven nerveus en extreem gevoelig voor geluid. Voortdurend scannen ze de omgeving af naar de mogelijke aanwezigheid van drones.

Volgens Stadnichenko bemoeilijken de droneaanvallen op Oekraïense steden de re-integratie van de Oekraïense soldaten. ‘Na hun terugkeer thuis kunnen ze hun stress niet achterlaten. Ook thuis is de dreiging nog aanwezig. Het gezoem van de drones blijft hen achtervolgen.’

Het hoofdkwartier van de Grenswacht van Charkiv monitort de droneactiviteiten.

Zingen tegen de angst

Ondanks de dagelijkse dronemeldingen heeft Charkiv niets van een spookstad. De laatste jaren zijn de inwoners massaal naar hun stad teruggekeerd. Met het mooie zomerweer zitten de terrasjes vol. Op de trappen van het balletgebouw skaten jongeren en op de invalswegen naar de stad staan lange files.

Tot plotseling een geloei weergalmt. Met een metalige stem weerklinkt de volgende boodschap: ‘Aandacht! Luchtalarm! Iedereen wordt gevraagd om zich naar de dichtstbijzijnde schuilkelder te begeven.’ Op straat geeft niemand er gehoor aan.

Maar onder die apathie en gewenning woedt emotionele uitputting. Dat merkt ook Olena Pientsova. Zij werkt als verpleegster in het psychiatrisch ziekenhuis, dat op een vijftal kilometer van het centrum ligt. ‘We hebben iets meer dan duizend bedden ter beschikking. We zien veel meer patiënten met depressie en stressreacties dan vroeger. Het slaapgebrek verhevigt dat alleen maar. De dagelijkse bombardementen zijn de boosdoener.’

Naast de gebruikelijke patiënten met zware psychische aandoeningen krijgt het ziekenhuis nu ook meer doorsnee burgers binnen. Volgens Pientsova moest het medisch personeel zich aanpassen. ‘Ze werken de klok rond en hebben zich bijgeschoold in psychologische behandelingen, zoals kunsttherapie.’

Vanuit een van de ziekenkamers begroet patiënte Yelena ons hartelijk met snoepjes. Het is haar verjaardag. Ze is opgelucht dat ze die in het ziekenhuis kan vieren. ‘Hier kan ik tenminste een beetje ontspannen. Voor mijn opname had ik tien dagen lang amper geslapen door de aanhoudende stress. Wanneer we een drone horen, gaan mijn kamergenoot en ik zingen om het gezoem te overstemmen. Zo doorstaan we angstige momenten samen.’

Helaas is ook het ziekenhuis geen veilige plaats. Pientsova neemt ons mee naar een oud gebouw, dat volledig in puin ligt. ‘Dit is het resultaat van twee raketinslagen in 2024. Gelukkig waren hier toen geen patiënten meer in ondergebracht. Er zijn al zo vaak aanvallen dichtbij geweest. In zo’n omstandigheden is het niet makkelijk om onze patiënten zich veilig te doen voelen. Tegelijkertijd creëert het samenzijn alleen al verbondenheid. Wij weten exact wat zij doormaken.’

Natasja en haar dochter in de ondergrondse schoolopvang in Charkiv.

Katten en kinderen

Niet alleen mensen ondervinden mentale gevolgen, ook dieren lijden onder de oorlogssituatie. Dat merken ze in het rehabilitatiecentrum voor katten van de organisatie Animal Rescue Kharkiv (ARK). In de ondergrondse ruimte liggen krabpalen en slaapmanden, waar de katten kunnen verpozen. Allemaal zijn het dieren die vrijwilligers van ARK geëvacueerd hebben uit het gebied aan de frontlinie. Al sinds 2016 richt de organisatie zich op zulke dierenevacuaties.

De mentale gezondheid van de dieren is nu veel belangrijker dan bij de start van de oorlog in 2022, zegt vertegenwoordiger Yaryna Vintoniuk. ‘Toen hadden ze veel minder stress. Nu zijn ze haast allemaal getraumatiseerd. Vooral als het over katten of honden gaat die hun baasje verloren, of die zelf voedsel en water moesten zoeken om te overleven. Daarom is het superbelangrijk om hen opnieuw te laten voelen dat iemand om hen geeft.’

Het ARK organiseert daarom op zaterdagnamiddag kattentherapie voor kinderen. De katten lopen vrij rond terwijl twee therapeuten de kinderen entertainen met spelletjes. In het begin ogen de kinderen nerveus en de katten schuw. Gaandeweg zoeken de katten toenadering tot de kinderhandjes. Er treedt een zeldzame rust in. ‘Katten voelen de nervositeit van kinderen. Door de therapie kunnen kinderen over hun gevoelens praten en worden ze kalmer. Die rust nemen de katten over, waardoor ook zij weer wennen aan dat menselijke contact’, zegt Vintoniuk. Maar ook hier hoor je zelfs tijdens de therapie hoe buiten het luchtalarm afgaat.

Therapie met huisdieren bij Animal Rescue Kharkiv. Door de therapie kunnen kinderen over hun gevoelens praten en worden ze kalmer.

Schuilkelder als klaslokaal

Steeds meer speelt zich in Charkiv ondergronds af. Kinderopvang en kattentherapie, maar ook kritieke infrastructuur zoals scholen en ziekenhuizen zijn er veiliger voor bombardementen.

Een langdurig verblijf in onaangepaste ruimtes of krappe bunkers kan net zo goed een mentale impact hebben. Een goed doordacht ontwerp van de schuilplaatsen is daarom cruciaal, zegt Thamara Fortes. De Braziliaanse architecte werkt, binnen het project UN4Ukrainian Cities van de Verenigde Naties, aan stadsplanning in Oekraïne. ‘Bij de bouw van schuilplaatsen moet je aandacht besteden aan de ventilatie en aan voldoende hoge plafonds. Die zaken kunnen het welzijn in de schuilplaatsen drastisch verbeteren.’

Ook bij het ontwerp van de gebouwen zijn volgens Fortes een aantal ingrepen mogelijk. ‘Ruimte tussen gebouwen, dubbelglas, groene wanden. Dat zijn allemaal elementen die ervoor zorgen dat het geluid van bijvoorbeeld explosies minder invasief is. Maar het neemt de dreiging natuurlijk niet weg. Je moet dus nog steeds het luchtalarm kunnen horen.’

Toch pleit Fortes er vooral voor om schuilkelders op een andere manier te gebruiken. Daarbij verwijst ze als schoolvoorbeeld naar Finland, waarnaar ze ook een studiereis maakte met de Oekraïense autoriteiten. ‘Daar zijn de ondergrondse ruimtes ingebed in de stadsarchitectuur. In vredestijd doen ze dienst als gymzalen of klaslokalen. Kinderen volgen er sowieso les en verbinden die plaatsen niet met een crisissituatie. Het gaat er dus om ondergrondse plaatsen te creëren die mensen niet louter associëren met onveiligheid.’

Daarnaast maakten psychologen van de Kyiv School of Economics ook een lijst met tips en tricks om het mentale welbevinden van de Oekraïners te vergroten. Je lichaam koelen bij paniek, voldoende bewegen, dutjes doen overdag om slaap in te halen. Natuurlijk wordt ook afgeraden om je op junkfood of alcohol te storten.

Maar zolang de drones in het rond zoemen, blijft het collectieve stressniveau in Charkiv hoog. In de ondergrondse schoolopvang bekent Natasja zelfs dat ze daarom lang getwijfeld heeft om te kiezen voor haar tweede kind. ‘Ik wilde wachten tot na de oorlog. Uiteindelijk besloot ik om er toch voor te gaan. Onze kinderen zijn onze toekomst. Als we van hen afzien, laten we ook de hoop op beterschap varen.’

Deze reportage werd geschreven voor MO*161, het herfstnummer van MO*magazine. Vind je dit artikel waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je tal van andere voordelen.