“‘Wat fictie ons (niet) leert over fascisme’

Star Wars, The Hunger Games, Avatar, noem maar op. Moderne fictie behandelt steeds vaker verhalen over fictieve fascistische overheden die worden overwonnen door het hoofdpersonage.

Maar hoe realistisch wordt fascisme weergegeven in moderne fictie? En belangrijker: helpt het ons fascisme te herkennen en te voorkomen?

Het eerste wat opvalt in dit soort verhalen is dat er altijd sprake is van het narratief van de “uitverkorene”. Kijk maar naar Harry Potter en Star Wars. Verzet wordt gereduceerd tot één enkele persoon. Hetzelfde geldt voor het fascistisch systeem, want dat zijn Voldemort en Darth Vader. Zodra de schurk wordt geneutraliseerd, is er een happy ending.

Maar dat is niet wat de geschiedenis ons leert. Fascisme werkt zoals het mythologisch figuur van de Hydra (een negenkoppige slang uit de Griekse mythologie, red.): voor elk hoofd dat je afhakt, komt er een nieuw hoofd tevoorschijn.

Alleen De Hongerspelen is een opmerkelijke uitzondering. Het hoofdpersonage Katniss krijgt daarin de kans om de schurk President Snow te vermoorden, die decennialang De Hongerspelen in stand hield en de districten onderdrukte.

Maar Katniss doet het ondenkbare en vermoordt President Coin van district 13. Wat een plottwist, maar zeker niet random, want achteraf blijkt dat Coin niet veel beter dan Snow was. Zo stelde Coin voor om een laatste Hongerspelen te organiseren met de kinderen van de Capitoolburgers in plaats van de Hongerspelen af te schaffen.

Moderne fictie toont fascisme niet aan de hand van beleidskeuzes, maar met visuele symbolen. Slechteriken dragen uniformen, zoals de Stormtroopers, terwijl fascisten in het dagelijks leven eruit zien zoals jij en ik.

Er wordt ook niet gesproken over welke bedrijven monopolies bezitten of hoe het wetgevend systeem functioneert. Wie controleert de media? Ook dat weten we niet. We hebben geen idee hoe de Empire in Star Wars functioneert, wel weten we dat de slechteriken rode lightsabers gebruiken.

Fascisme uit zich als pensioenendiefstal, de indexblokkering, de stijging van de brandstofprijzen, ... Doordat fascisme juist zo saai is, nemen we het niet serieus.

Daarnaast wordt er ook niet getoond hoe het verzet werkt, of zou moeten werken. Nochtans leert de geschiedenis ons dat boycots en sancties een einde kunnen brengen aan fascistische systemen. Zo viel de Apartheid in Zuid-Afrika uit elkaar. Hetzelfde wordt vandaag gedaan voor Palestina. Maar in fictie zien we geen boycots, geen sancties en geen kritiek op media die propaganda verspreiden.

In de fictieve werelden wordt nauwelijks getoond hoe propaganda wordt verspreid. Veel van die verhalen tonen bijgevolg niet de opkomst van fascisme, maar wel het fascisme dat al aan de macht is.

Hoe nemen fascisten de macht dan daadwerkelijk over? Volgens econoom Yanis Varoufakis maken fascisten in eerste instantie misbruik van economische crisissen. Ook dat wordt in fictie niet getoond. Kijkers verwachten dramatisering of spektakel zoals in De Hongerspelen. Maar in het echt is fascisme heel banaal. Fascisme is de pensioenendiefstal, de indexblokkering, de stijging van de brandstofprijzen, ... Doordat fascisme juist zo saai is, nemen we het niet serieus.

Doordat genocide en fascisme zo traag verlopen, blijven we het over het hoofd zien tot het te laat is. Daar waarschuwt fictie ons niet voor.

Fascisme komt heel traag op. De Amerikaanse jurist en mensenrechtenactivist Gregory Stanton spreekt over tien stadia, met onder andere classificatie, symboliek en dergelijke, die uiteindelijk leiden tot genocide. In een serie zoals Avatar worden al die stadia overgeslagen en zien we meteen de uitroeiing. De genocide op de airbenders duurde slechts één nacht.

Dat is niet hoe het werkt. De genocide in Palestina leert ons dat het decennialang kan duren. De kolonisatie begon in 1946. Israël nam het land niet over in één nacht, maar deed er zeventig jaar over. Doordat genocide en fascisme zo traag verlopen, blijven we het over het hoofd zien tot het te laat is. Daar waarschuwt fictie ons niet voor.

Hetzelfde geldt voor het verzet. Ook dat duurt decennialang, want fascisme wordt niet van de ene op de andere dag verslagen. Ook wat dat betreft is De Hongerspelen een uitzondering in fictie. De prequel Sunrise on the reaping speelt zich zo'n 25 jaar voor De Hongerspelen af. Daarin wordt duidelijk dat er toen al sprake was van verzet tegen het Capitool.

Bovendien is verzet niet alleen een fysieke maar ook een cultuurstrijd. Schrijvers en kunstenaars worden bijvoorbeeld het zwijgen opgelegd. Dat hoeft niet extreem of dramatisch te zijn, denk maar aan subsidieverminderingen in de culturele sector. Fascisme ontwikkelt zich juist saai en traag, weet je nog.

Ook gaat het vaak samen met een spirituele strijd en de opkomst van conservatieve religieuze waarden. Dit is wel duidelijk in het geval van The Handmaid’s Tale waar de staat een theocratie is. Ook in Dune speelt religie een grote rol in het verhaal. Toch vormen cultuurstrijden en spirituele strijden in een fascistisch systeem eerder een uitzondering dan de norm in moderne fictie.

Volgens de cultuurhistoricus Mark Fisher kan het gevaarlijk zijn om verhalen van afgezwakt fascisme te consumeren. Hij waarschuwt voor het fenomeen van interpassiviteit, wat betekent dat autonomie wordt overgedragen aan derden, zodat je zelf een bepaalde handeling niet moet uitvoeren. Denk bijvoorbeeld aan een lachband, die de drang om zelf te lachen wegneemt.

Op een gelijkaardige manier, zegt Fisher, dragen we onze politieke overtuigingen over aan de media. Fictieve verhalen over fascisme nemen de drang om zelf te handelen van ons weg. Wij hoeven niets te doen. De uitverkorene zal de fascistische leider voor ons wel verslaan.

Betekent dit dat moderne fictie ons dan helemaal niet kan helpen fascisme te herkennen? Niet per se.

Er bestaan nuttige fictieve verhalen. Andor bijvoorbeeld, een prequel serie die zich afspeel in het Star Wars-universum, focust meer op het politieke systeem. Er is te zien hoe het verzet zich traag organiseert: er wordt geld ingezameld en netwerken opgebouwd.

Maar Andor wordt ook uitgezonden op Disney, wat ons terugbrengt naar de kritiek van Fisher. De showrunner Tony Gilroy werd door Disney zelfs gevraagd om het woord “fascisme” niet te gebruiken in interviews. Dit soort verhalen mogen verspreid worden zolang het niet expliciet wordt beschreven als “fascistisch”.

Het doet me denken aan een quote die vaak op het internet circuleert: ‘If it looks like fascism, sounds like fascism, acts like fascism, boys & girls it’s f*cking fascism.’

Hierbij verwijs ik ook graag naar mijn lievelingsscène in Avatar wat mijn eerste stap werd naar het antifascisme. In seizoen drie confronteert Prins Zuko eindelijk zijn vader die de Vuurheer is en de rest van de wereld onderdrukt.

Zuko zegt: ‘Toen ik opgroeide leerden we dat de Vuurnatie de grootste beschaving in de geschiedenis was. Op een of andere manier was de oorlog onze manier om die grootsheid te delen met de rest van de wereld. Wat een enorme leugen was dat. De mensen in de wereld zijn doodsbang voor de Vuurnatie. Ze zien onze grootsheid niet. Ze haten ons en dat verdienen we.’

Toen de 12-jarige ik dat hoorde, zag ik parallellen tussen de Vuurnatie en het Ottomaanse Rijk. Zuko opende mijn ogen. Ook al werd het woord “fascisme” nooit gebruikt in de animatieserie en wist de 12-jarige ik niet goed wat dat zelfs betekende, hielp het mij om fascisme te kunnen herkennen.

Hoeveel andere mensen hebben hierdoor geleerd hoe indoctrinatie en propaganda werken? Hoeveel andere mensen zijn gered dankzij fictie? Ik ben vast niet de enige.

Verhalen kunnen ons wel degelijk helpen fascisme te herkennen. Vooral als je niet alleen fictie consumeert, maar dat combineert met collectieve actie.

In Thailand wordt de drie-vinger-groet uit De Hongerspelen gebruikt tijdens protesten. Gen Z-protesten gebruiken steeds vaker de One Piece-piratenvlag.

Die symbolen zijn niet betekenisloos. Hiermee zeggen mensen: ‘Wij zijn antifascisten. Net zoals Katniss. Net zoals Luffy. Net zoals hen, zullen wij blijven strijden voor een betere wereld.’